Қамар жеңгей
Аяққұм: құм арасындағы қыс
Біздің колхоздың бойдақ малы Аяққұмды қыстайды. Бұл — ауыл орталығынан шамамен жүз елу шақырымдай қашықтағы құмды өңір. Бірақ «құм» деген тақырланған шағыл емес: сексеуіл, жүзген, еркек шөп өскен біркелкі құба жалдар.
Жазға салым қоңыр бұйра мүк басқанда, осы жалдар күншуаққа бұйыққан жас қозыларға ұқсайды. Ертелі-кеш үстінен сағым аққанда, білдірмей-ақ нәзік дем шығарып, қозғалып тұрғандай көрінеді. Ал қысқа қарай жалдар үстін аттың шашасынан ғана келер жұқа қар жапқанда, биікке шығып төңірекке көз жіберсең, қаздың жұмыртқасын сығылыстыра тізіп қойғандай болып кетеді.
Осы жалдардың бауырына біздің колхоздың бойдақ мал отарлары шашырай қоныстайды да, қаһарлы қысты у-шу шығармай, қалтарыста өткізеді.
Құмдағы бағдар: қарауыл сырық
Құм арасында жолаушы адасқақ келеді. Сондықтан әр қыстаудың іргесіндегі биігірек жалдың үстіне ескі киім кигізілген ұзын сырықтан қарауыл тігіледі. Жер жайын, жол жайын білетіндер алыстан-ақ әрбір қарауылды нұсқап: «Анау — пәленше қыстау, анау — түгенше қыстау…» деп шұбырта жөнеледі.
Жылыбұлақ: атына сай су
Әр қыстаудың өз аты бар. Біздің қыстау Жылыбұлақ деп аталады. Қыстың қақаған аязында буы бұрқырап, көмейіне күлкі тығылғандай бүлк-бүлк қайнап жататын мөлдір бұлақ бар. Рас, құм арасында бұлақ болады дегенге сену қиын. Бірақ біздің қыстау орныққан жалдың түбінде бұлақ барын сол аймақ түгел біледі.
Ертеде жұрт мұны «әулие бұлақ» деп, науқастанғандар басына мал айтып сойып, суын емге ішеді екен. Қазір бұл бұлақтың әулиелігі жоқ екені де жұртқа мәлім. Бір жолы барлау жүргізген экспедиция: «Осы арада жер асты теңізінің кіндігі бар» депті. Шынында да, Жылыбұлақ теңізге кіндік болса да таңғалмайсың.
Кейбір бұлаққа жүз қара мал бірден бас қойса, тақыл-тұқыл боп тартып қалатыны бар. Ал Жылыбұлаққа әлденеше жүз мал — тек тұмсықтары сыятын орын табылса болды — айнала жапырлап келіп бас қойғанда да қыңқ етпейді. Қайта суы молая түсетіндей.
Судың дәмі
Жылыбұлақтың суы атына сай. Ішкенде жалпы «шөл суына» тән кермек дәмі ептеп білінеді. Бірақ соған қарамай, жұтқан сайын сарайың ашылып, іше түскің келіп, аңсарың ауа береді. Жазда жайлауға көшіп, алыстап кеткенде, Жылыбұлақтың суын кәдімгідей-ақ сағынасың.
Екі «аңсаушы»: Мақсұт қарт пен Қамар жеңгей
Жылыбұлақтың суын елден ерекше аңсайтын екі адам бар: отардағы аға шопан Мақсұт қарт және күзетші жесір әйел Қамар жеңгей. Күнұзын қой соңында жүріп бойы тоңазып, селдір сақалды күрең жүзі суықтан тотығып, Мақсұт қарт өрістен шаршап оралады. Сондайда Қамар жеңгей сексеуілдің шоғымен шелек-жарым су сиятын сары самаурынды божылдата қайнатып қарсы алады.
Салиха шешейдің мінезі
Мақсұт қарттың кемпірі — Салиха шешей — шай ішкенді жақтырмайды. Өзі айтуынша, соғыс жылдары шай мүлде жоғалып, басы ауырып, таңдайы кеберсіп, көп жапа шеккен соң, «табылмас нәрседен» көңілі біржола суыпты. Соғыс біткеннен кейін де өзіне-өзі ант етіп, шайға жоламаған: қай жерде отырса да «Маған таза ақ суыңнан ғана құя ғой» деп, ақ судан үш-төрт шыны ішеді.
Сол Салиха шешей Мақсұт қарт пен Қамар жеңгейдің шайды ұзақ ішетінін мысқылдап: «Ал енді басталды екі апиыншының таусылмас әңгімесі…» деп отырады.
Самаурын буы, әңгіме тиегі
Дастарқан жасалып, буы бұрқыраған сары самаурын ортаға келгенде-ақ қаймақ қатқан қызыл күрең қою шайдың хош иісі бұрқ ете түседі. Бүкіл киіз үйдің іші көзге көрінбес, бірақ жүрекпен сезілер бір әсемдікке бөленгендей болады.
Мақсұт қарт әуелде қабағын түйіп, ештеңені жақтырмай отырғандай көрінеді. Екі-үш шыныдан кейін ғана маңдайы жіпсіп, терісі кеңіп, бірер ауыз сөзге келеді. Келе-келе өн бойын езілген тер басып, моншадан шыққандай қып-қызыл боп кетеді. Сонда барып әңгіме тиегі ағытылады.
Мақсұт қарттың «мақтанышы»
Ол көбіне жастық шағын еске алып мақтанады: байдың малын бағып жүргенінде өрісте қойды ұрлап сауып, сүтті тасқорықпен пісіріп ішкенін айтады. Бір күні байдың бәйбішесі сезіп қойып, шекпенінің ішінен беліне байлап жүрген сапты аяғын шешіп алып қалыпты. Сонда да ол амалын табады: сүтті саулықтарды үлкен қойтастың үстіндегі екі сапты аяқтай сүт сыятын шұңқырға сауып, тасқорықпен пісіріп ішіпті.
Салиха шешей мұндай бөсіңсуді жақтырмай: «Жә, қойшы әрі, не болса соны айтпай…» деп қағытады. Ал қарт: «Естісін балалар… біздің қандай ауыр азапты бастан кешкенімізді білсін» деп бой бермейді.
Қамар жеңгей болса, әдетте, артық сөзге араласпайды. Үй шаруасын үн-түнсіз тындырып, шайды да ең соңына дейін терлеп отырып рақаттана ішеді. Қарт пен кемпір қағысып қалған сәтте, теріс қарап отырып, көзінен жас шыққанша сықылықтап күледі. Үсіктің салдарынан терісі қатпарланып қалған қоңыр күрең жүзіне қалың түк өскен. Жайшылықта ойға шомып үнсіз отырады; тек күлгенде ғана мұңға толы қоңыр көзі бір сәтке ұшқын шашқандай жадырайды.
Түнгі күзет: ашық қораның тауқыметі
Қой есік алдындағы төбесі ашық қамыс қорада жатады. Колхоз басқармасы жыл сайын көктемде осы құмды қыстайтын бойдақ малға жабық қора, шопандарға тұрғын үй салуды жоспарлайды. Бірақ жазда басқа жұмыстардан қол тимей, жоспар келесі жылға қала береді. Сөйтіп, жыл өткен сайын жабық қора салынбай, Аяққұмдағы отарлардың көбі уақытша, төбесі ашық қораларда қыстайды.
Мұндай қора малды ит-құстан сақтауға сенімсіз. Сондықтан түнгі күзет айрықша қатал: сәл көз жазуға болмайды. Мылтық асынып, айтақтап, таң атқанша қораны айналып жүруге тура келеді.
Құмның суығы
Құмды білмейтіндер мұнда қар жұқа, ауа райы жұмсақ шығар деп ойлайды. Олай емес. Рас, таулы жердегідей долы боран соқпайды. Бірақ құм үстіндегі ауа бірқалыпты тымырсық тұрады; көбіне зілдей ауыр соқыр тұман басып, төңіректе құлаққа ұрғандай тыныштық орнайды. Ал түнгі суық буыннан ұрып, сай-сүйекті сырқыратады.
«Аяққұмның суығы-ай…» деп зар еңіремейтін күзетші сирек. Сол түннен безердей болған адамның бірі — Қамар жеңгей.
Біз киіз үйдің ортасындағы шойын пешке сексеуіл мен сары қиды толтыра салып, отты өртей жағып, жылы төсекке кіреміз. Үйдің іші тым-тырыс. Қыза түскенін білдіргендей пеш тырс-тырс етеді. Түнге қарай сырттағы дыбыс анық естіледі: көрші қыстаулардағы күзетшілердің «Ай-оу, айтақ, айтақ!» деген дауысы, иттердің абалаған үні біріне-бірі ұласады.
Өз қорамыздағы қойлардың күтір-күтір күйіс қайыруы, жөтеліп-пысқырғаны — қойлы ауылдың түнгі тіршілігін молықтыра түседі. Ауық-ауық Қамар жеңгей де ұяң даусын созып айтақтайды. Сосын қыстың ұзақ түнінде қоңыржай, баяу үнмен ыңырсып жүріп ән салады.
Жесірдің әдеті: өзімен-өзі сөйлесу
Қамар жеңгейдің білер әні көп, таусылмайды: әр әнді бір түн айтқан соң, ертеңіне қайталамай, басқа әуенге ауысады. Аузы әннен босаған сәтте әлдекіммен күбірлеп сөйлескендей болып кетеді. Тегінде, өзімен-өзі оңаша сөйлесу — бойына сіңген әдет.
Кейде күйеуінің суретін қолына алып, сонымен сөйлесіп отырады. Бірде сәске кезінде, түні бойғы күзеттен шаршаған жеңгей алаңсыз ұйықтасын деп, мен жылы киініп тысқа шығып, кітап оқып отырғанмын. Салиха шешей қора сыпырып жүрген. Күн жайма-шуақ, құм арасы белі босаңдап бусанып жатыр. Кенет үй ішінен күңгір-күңгір сөз естілді. Қамар жеңгейдің даусы.
Суретпен сырласу
Ақырын басып ішке енсем, «ұйықтап жатыр» деген Қамар жеңгей ағаш төсек үстінде басын көтеріп отыр екен. Қолында сарғайған, шет-шеті тозған күйеуінің суреті. Соған қарап, дәл қарсысында өзі отырғандай өкпе-назын айтып отыр:
«Мен бейбақпын ғой, жападан-жалғыз тастап кеттің. “Күт мені, келемін” деп аттандың. Келгенің қайда? Сарғайып әлі отырмын. Жолыңа қарай-қарай екі көзім төрт болды. Не өлі, не тірі деген хабарың жоқ…»
Менің кіргенімді сезіп, ол маған бұрылып, көзіндегі жасты іркіп: «Жақсы ағаңмен ұрсысып отырмын» деді.
Естелік пен өтіріктің арасындағы үнсіз келісім
Қамар жеңгей сөз арасында менің бала күнімді айтты: жаңа отау тіккен жылы көрші отырғандарын, мен екі жастағы былдырлаған сәби болғанымды, күйеуі мені жақсы көріп, мен оны «Жақсы аға» дейтінімді… Ол сұрайды: «Жақсы ағаңды білесің бе?»
Ал менің ішімнен бір ғана шындық тұрды: есімде жоқ. Көрмеген адамды қалай елестетем? Бірақ ол шындықты айту — оның жүрегіндегі жараны тырнағанмен бірдей. Сондықтан мен ішіме бүгіп, сыртқа басқа сөз шығаруға мәжбүрмін: «Бәрі есімде, жеңеше…» деп.
Соғыс жылдарының ізі
Ес кірген шақтың ең әуелі — аштық екенін өзім де анық білемін. Қара бұлт жапқан суық күні терезеге бетімді басып, апамның жұмыстан келуін аңдып жылағаным есімде. Біз бес ағайынды едік; апам есікті сыртынан бекітіп кететін. Таңертеңгі азын-аулақ нанды таласа жеп, күн ұзаққа жетпей қарнымыз ашып, шуласатынбыз.
Сондайда Қамар жеңгей келіп, «апаларың қазір келеді» деп жұбатып, бізді өз үйіне ертіп апаратын. Барын бөліп беретін. Бір күні тіпті шайға тұз салып, құр қара суды өзі ішкені де есімде: бар нанын бізге беріп қойған.
Қамар жеңгейдің үсік шалған аяғы, боранды күні шанамен астық тартып оралғаны, қатып қалған етігін шешу үшін апамның пышақпен тіліп жібергені — бәрі-бәрі көз алдымда. Кейін ол аяғын орап тастап, түн қатып май шамның жарығымен әскерге деп қолғап, шұлық тоқитын. Ұйқысыздықтан көзі қызарып, ісіп, жасаурап тұратын.
Үшбұрыш хат
Бір күні пошта таратушы қара домалақ қыз Ұмсынай үйге жүгіріп кіріп: «Сүйінші, Қамар, биле!» деп үшбұрыш хатты көрсеткен. Қамар жеңгей көрпесін жұлып тастап, еденге секіріп түсіп, тыпырлап билеп кеткен. Ұмсынай аяғын көріп шошып: «Әзілдеймін, Қамар, әзілім ғой. Мә…» дегенде де, Қамар тоқтамай билей берген. Аяғынан қан саулап, еден үстіне түсініксіз қызыл іздер түскен. Ол ештеңеге қарамай, хатты кеудесіне басып билей берген.
Бұл — жарының ең соңғы хаты болып шықты. Бірақ Қамар жеңгей содан кейін де үмітін үзбей, жылдар бойы хат күтуін қоймады.
Соғыс бітті, ер-азаматтар біртіндеп елге қайтты. Ол да «бүгін келіп қалар» деп күте берді. Майданға күйеуімен бірге аттанған Балташ қайтқанда, оның айтқаны Қамарға медеу болды: күйеуі қызу ұрыста аз ғана топпен қоршауда қалып қойыпты, тірі қалғаны анық көрінеді, әрі қарай партизандарға қосылды ма, қолға түсті ме — беймәлім. Тіпті қолға түскен күннің өзінде тірі қалуы ықтимал…
Жылдар өтті. Тірілер әлдеқашан қайтты. Ал Қамар жеңгей әлі күтумен.
Түнгі ән: «Екі жирен»
Бүгін Қамар жеңгей «Екі жиренді» бастады. Кәдімгі жұрт айта беретін, «ескі халық әні» деп көп мән бермейтін, кейбіреулер «дауысқа ауыр» дейтін әуен. Бірақ Қамар жеңгейдің қоңыржай даусы «әу» дегеннен-ақ сол ауыр әуенді қысылып-қымтырылмай, іркіліссіз кербез созып әкетті.
Әннің әр сөзі, әр жолы баяғы салт-санадан туса да, осы сәтте Қамар жеңгейдің тағдырына дәл келіп, жаңа мағына тапқандай. Ал соңғы жолдарында: «Түскенде сен есіме, беу, қарағым, / Сағынып сарғаямын санаменен» дегенде, көз алдыма қаз қалпымен жеңгейдің өзі тұра қалады.
Дауыс емес, жүрек
«Ән айту үшін әуелі дауыс керек» дейді. Бірақ маған салса, ән үшін ең алдымен жүрек керек. Дауыс — содан кейін. Қамар жеңгейде «аса зор дауыс» болмауы мүмкін, алайда үй ішіндегі бізге оның әр демі, үніндегі әр күрсінісі анық жетеді. Бар тіршілігі, мұң-арманы осы әнде ғана қалғандай.
Үйдегілердің ешқайсысы ұйықтамады. Мақсұт қарт қысыла басын көтеріп отырды. Салиха шешей шойын пештің түбінде жатып-ақ қалтырағанын айтып, отты көсей түсті. Пеш аузынан шыққан күрең қызыл шоқ киіз үйдің ішін қан қызыл қылып жіберді. Ал Қамар жеңгей сыртта, өз әнінің бізді қандай әбігерге салғанын білмей, баяу ғана жалғастыра берді.
Біз жылы төсекте жатқанымызбен, көңіліміз далада: түнгі суықпен арпалысып жүрген, әр адымы аяз боп сықырлаған Қамар жеңгеймен бірге. Жасыратыны жоқ — дөңбекшіп жатып мен оған шын туыстық сезіммен аяушылық білдірдім.