Арсы - арман, тілек мағынасын білдіретін сөз
Тіл сөздігі неге үнемі өзгеріп отырады?
Тілдің сөздік құрамы баяу болса да, үнемі өзгеріп отырады. Себебі халықтың әлеуметтік өміріндегі өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, ғылым мен техника, өнер мен мәдениет салаларындағы тұрақты даму мен жаңалықтар лексикаға үздіксіз ықпал етеді. Осыған байланысты кейбір сөздердің қолданылу аясы бірте-бірте тарылады немесе керісінше кеңейеді.
Дегенмен жеке сөздің тілдік қолданыстан бірден шығып қалуы сирек. Өткен дәуірлердегі наным-сенімдер, әдет-ғұрыптар, күнделікті тұрмыста болған үй мүлкі мен шаруашылық бұйымдары уақыт өте азайып, кейін мүлде жоғалғанда, соларға қатысты атаулар да ескіріп, өте сирек қолданылатын деңгейге түседі.
Көнерген сөздер (мысалдар)
би, болыс, старшын, елубасы, онбасы, отарба, қосын, бәйбіше, тоқал, әмеңгер, күндес, сеп, ояз, дулыға, шарайна, дуан, ұя, пері, періште, даю, азан, ысқат, отамалы, өлара, тоғам, сәукеле, жыға, барымта, құн, дабыл, кит, ілу т.б.
Негізгі ұғым
Мұндай атаулар тілде көнерген сөздер деп аталады. Олар екіге бөлінеді: архаизм және историзм.
Жаңа ұғымдар және неологизмдер
Ел өміріндегі, халық шаруашылығындағы қарқынды өзгерістерге сәйкес жаңа ұғымдар пайда болып, тың сөздер қалыптасады. Мұндай сөздер неологизмдер деп аталады және олардың саны тілде өте көп.
Неологизмдерге мысалдар
спутник, планетааралық станция, салмақсыздық, атом мұзжарғышы, көрермен, оқырман, балмұздақ, аялдама, жүлде, айналым (мысалы, «бірінші айналым»), көпсайыс, бессайысшы, космос, космодром, космонавт, астронавт, шамшырақтар, тілші (тіл зерттеуші), тілші (газет тілшісі), әзірлік сапы т.б.
Қазіргі көркем әдебиет пен сөйлеу стилі тұрғысынан алғанда, көнерген сөздер мен неологизмдердің әрқайсысының өзіне тән қолданылу ерекшелігі бар.
Көнерген сөздердің стильдік қызметі
Көнерген сөздер кейде сөйлеу тілінде де кездеседі, бірақ олар әсіресе өткен дәуір оқиғаларын суреттейтін тарихи шығармаларда жиі ұшырайды. Мұндай сөздер көркем әдебиетте белгілі бір көркемдік мақсатпен жұмсалады: автор оқиғаның дәуірлік реңкін дәл беру үшін сол кезеңге тән атауларды орнымен қолданады.
Оқырман үшін қиындық
Көркем әдебиетте қолданылатын кейбір көне сөздердің мағынасы қазіргі оқушыға, әсіресе жастарға, көбіне түсініксіз болып келеді. Мысалы, келе сөзі қазақ тілінде «ағайын-ауқым, ел-жұрт, орта» мәнінде де, «жол-жора, рет-жөні, айтыс-талқы» мәнінде де жұмсалған.
Сирек сақталған көне формалар
бағы, тауарық сияқты сөздер бүгінгі күнде жиі қолданылатын «баяғы», «тарих» сөздерінің көне тұлғалары ретінде танылады.
Мәтіндерде ұшырайтын өзге көне сөздер
Тіліміздегі арсы (арман, тілек), дабыл, шың
Ғылыми, ресми және публицистикалық стильдегі қолданыс
Ғылыми стильде көне сөздердің бәрі бірдей қолданылмайды: оқулықтар мен зерттеу еңбектерінде көбіне нақты атау түрінде келген, мағынасы дәл сөздер ғана пайдаланылады. Мысалы: дабыл, шың, сауыт, елу басы, старшын, тоқал, әмеңгер.
Ал исі, игі, келе, селебе, арсы, бағы
Публицистикада кездесетін көнерген қолданыстар
Публицистикалық стильде де кейбір көне атаулар кездеседі: серіктік, қосшы ұйымы, қосшы одағы, ортақшыл жастар, астық салғырты, азық-түлік салғырты, тұтыну салғырты т.б.
Ресми тілдің тарихи кезеңі
Кейбір көне сөздер белгілі бір дәуірде ресми-кеңсе стилінің өзінде де қолданылған. Мәселен, XX ғасырдың 20–30 жылдарындағы мәтіндерде кандидат топтары, азық-түлік салғырты сияқты тіркестер ұшырайды.
Ал сөйлеу тілінде, публицистикалық және көркем әдебиет стилінде көнерген сөздердің екі түрі де (нақты атау болатындары да, абстракт мағыналысы да) оқта-текте кездесіп отырады. Әсіресе дабыл, сауыт, шың
XIX ғасыр әкімшілік атаулары: историзмдер мен архаизмдер
XIX ғасырдағы әкімшілік атауларының ішінде әсіресе болыс және биболыстық сайлау, болыстық старшын, болыс кеңсесі, төбе би, аға сұлтан, урядник, стражник, атшабар, ояз, почтабай
Сол кезеңде қатар жүрген өзге атаулар
құн, барымта, дуан, дуан басы, қол, қол басы, жатақ, бас жатақ, орта жатақ, аяқ жатақ, жасауыл, дүре, майыр, приказдың бастығы, үкілі почта, «еңбекшерік», «кәсіпшерік», қарашырын, недоимка сияқты сөздер де қолданылған.
Бұлардың көпшілігі — историзм, ал біразы — архаизм. Қазіргі кезде бұл атаулар негізінен көркем әдебиетте (әсіресе тарихи шығармаларда) және ғылыми стильде (тарих оқулықтары мен зерттеу тілінде) ғана сақталған. Кейде баяндама, лекция сияқты ресми-сөйлеу жағдайларында да ұшырасады.
Ғылым мен техникадағы «ескі» терминдер
Ғылым мен техниканың, сондай-ақ өнеркәсіптің даму барысында да кейбір атаулар көнере береді. Мысалы, бодия, атбарабан, қайла, бу (шахтадағы), жезл, суфляж, жарты казарма, толкач пионер (темір жолдағы) сияқты атаулар бүгін жалпы қолданыста сирек.
Соған қарамастан ғылыми стильде кейбірі сақталып, термин ретінде жұмсалады. Мәселен, физикада жылу мөлшері, жылу беру, жылу алмасу, жылу сыйымдылық