Қазақстанның отын қорлары
Энергетикалық қорлар: «көп сияқты» көрінген дүниенің шегі бар
Адамзатқа қажетті энергетикалық шикізат қорлары, әдетте, дәлелденген, болжамды және болуы мүмкін деген үш базалық категория арқылы бағаланады. Осы тәсілмен жүргізілген есептеулер әлемдік отын қорларының қазіргі тұтыну деңгейінде ұзақ уақытқа жетуі ықтимал екенін көрсеткенімен, өндірістік игеру қарқыны күшейсе, жағдай күрт өзгеретінін де ескертеді.
Маңызды ескерту: егер отын көздерін өнеркәсіптік игеру қазіргі қарқынмен үдей берсе, онда көмір, мұнай және газ сияқты негізгі ресурстар шамамен 130 жылдың ішінде сарқылуы мүмкін деген тұжырым да бар.
Органикалық отын құрылымы: көмір басым, бірақ шешуші маңыз мұнай мен газда
Энергетика саласының мамандары органикалық отынның (көмір, мұнай, газ) дәлелденген әлемдік қоры 6,3 триллион тонна шартты отын деңгейінде екенін келтіреді. Осы көлемнің 76%-ы көмірге тиесілі де, бар болғаны 24%-ы мұнай мен газдың үлесінде.
Дегенмен бүгінгі экономиканың «қан тамыры» ретінде мұнай мен газдың рөлі ерекше. Қорлардың шектеулілігі әлемдік деңгейде жаңа технологиялық және стратегиялық шешімдерді талап етеді. Соңғы онжылдықта «таусылмайтын сияқты» көрінген ресурстардың шындығында шекті екені қоғамдық санада берік орныға бастады.
2030 жылдарға қарай «энергия коктейлі» кеңейеді
Бірқатар сарапшылар 2030 жылдарға таман энергия көздерін пайдалану әртарапты бағытта дамитынын айтады. Яғни теңгерімге көмір, мұнай, табиғи газбен қатар атом энергиясы, жел, жаңа биомасса, күн, жер мен мұхит энергиясы, тіпті әлі ашылмаған белгісіз көздер де енуі мүмкін. Бұл — адамзат тұтынатын «энергия коктейлінің» құрылымы біртіндеп күрделенеді деген сөз.
Сұраныс динамикасы: уақыт қысқарады
Ірі мұнай-газ компанияларының бағалауы бойынша, адамзат алғашқы 1 триллион баррель мұнайды игеруге 125 жыл жұмсаған. Ал келесі 1 триллион баррель небәрі 30 жыл ішінде тұтынылуы ықтимал. Мұның астарында әлем халқының өсуі, экономиканың қарқынды дамуы және дамушы елдерде өмір сапасына ұмтылудың күшеюі жатыр.
Баға қысымы және геосаяси мазасыздық
Көмірсутегі қорларының шектеулілігі және оған сұраныстың өсуі бағаға тікелей ықпал етеді. Соңғы жылдары қара мұнайдың халықаралық нарықтағы құны 20 доллардан 75 долларға дейін көтерілгені айтылды. Мұндай құбылмалылық мұнай мен газды көп тұтынатын ірі державаларды алаңдатып, оларды жаңа қуат көздерін іздеуге және баламалы энергияға көшу мәселесін жедел қарастыруға итермеледі.
Стратегиялық ойлау: «мұнай жоқтай» жұмыс істеу
Мемлекеттік саясатта да осы логика анық байқалады: әлемде көптеген елдер тауар өндіруге ғана сүйенетін экономикадан білім өндіру мен қолдануға негізделген экономикаға ауысуда. Энергияның жаңа көздерін игеру арқылы мұнайға тәуелділікті азайту міндеті жетекші мемлекеттердің күн тәртібінде тұр. Осы тұрғыдан алғанда, «ел мұнайға шектен тыс сеніп қалмай, мұнай жоқтай жоспарлап жұмыс істеуі керек» деген ұстанымның мәні күшейе түседі.
Бұл жайттардың жиынтығы бүгінгі қоғамның әлемдік энергетиканың күрделі проблемаларымен қазірдің өзінде бетпе бет келгенін аңғартады. Мәселе — шешімнің бар-жоғында емес, қай бағыттың басым таңдалатынында.
Атомға үміт, сутегіге сұрақ: «жаңа энергия» қайдан келеді?
Энергетика болашағына қатысты халықаралық ғылыми талқылауларда көмірсутегінің шектеулілігі адамзатқа ұзақ мерзімге жететін жаңа қуат көздерін іздеуді күн тәртібіне шығаратыны жиі айтылады. Көптеген ғалымдар экологиялық тұрғыдан қауіпсіздеу саналатын сутегі энергетикасынан үміт күтеді; ол АҚШ, Жапония, Германия сияқты елдерде шектеулі көлемде қолданылып та келеді.
Түйінді сұрақ
Сутегінің өзінен бұрын сутегіні қандай тәсілмен өндіреміз деген мәселе тұр. Егер оны бұрынғыша көмірсутегі арқылы алсақ, онда экологиялық және стратегиялық ұтыс азаяды.
Атом факторына қайта оралу
Ал сутегіні атом қуатын пайдаланып алатын болсақ, ядролық энергетиканың рөліне қайтадан жоғары баға беруге тура келеді. Осы контексте термоядролық синтез бағытынан ерекше үміт күтіледі.
Егер ғалымдар термоядролық реакцияларды басқарудың тиімді жолын ұсынса, онда адамзат сарқылуы қиын жаңа энергияға — сутегіні кеңінен пайдалануға шынайы мүмкіндік алар еді. Бұл қазіргі ядролық физиканың аса маңызды міндеттерінің бірі ретінде қарастырылады.
Осы орайда Жапония, АҚШ, Ресей, Қытай, Оңтүстік Корея және Еуропа одағы елдері термоядролық синтез арқылы қуат алуға негізделген халықаралық эксперименттік токамак-реактор жобасын іске асыруға кіріскені белгілі. Эксперименттік реактордың Франциядағы Кадараш ғылыми-зерттеу орталығында салынуы жөнінде шешім қабылданды. Қазақстан да бұл бағытқа ассоциацияланған мүше ретінде қатысуды жоспарлап, Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталық базасында материалтану зерттеулеріне арналған ТОКАМАК КТМ жобасын қолға алғаны айтылады.
Неге көптеген елдер атом энергетикасына қайта бет бұруда?
Атом саласының мамандары алдағы онжылдықтарда ядролық энергетикаға, соның ішінде атом энергетикасына балама болатын ірі ауқымды қосымша қуат көздері бірден табыла қоюы екіталай екенін, ал қажеттілік уақыт өте күшейе түсетінін алға тартады. Мұндай көзқарас бірнеше факторға сүйенеді.
- Таяудағы 50 жылда әлем халқының саны 1,5 есе өсуі мүмкін.
- 2050 жылға қарай әлемдік энергия тұтыну көлемі 2–3 есе артуы ықтимал.
- Қазіргі қуат көздерін пайдаланудың салдарынан экологиялық проблемалар күшейіп, биосфераның ластануы мен климаттың өзгеруі тереңдеуі мүмкін.
- Осы қиындықтарды ядролық энергетика үлесінсіз еңсеру адамзатқа күрделірек болуы ықтимал.
Осы себептермен бірқатар елдер атом энергетикасын дамытуға қайтадан басымдық беріп отыр: Қытай 30, Үндістан 20 энергоблок салуды жоспарлағаны айтылады; Жапонияда, Оңтүстік Кореяда және Еуропаның бірқатар мемлекеттерінде атом электр стансаларын салу жалғасуда. АҚШ, Германия, Англия сияқты елдер де ұлттық энергетикалық бағдарламаларын атом энергетикасының пайдасына қарай қайта қарастырып жатқаны көрсетіледі.