Мемлекеттер басшыларынын кенесі және үкіметтер басшыларынын кеңесі
2.1. ТМД-дағы интеграция тарихы
Кеңес Одағы жетпіс жыл бойы жүргізген саясат сексенінші жылдардың ортасында шайқала бастады. Халық шаруашылығының экономикалық, саяси және әлеуметтік салаларында тек тоқырау ғана емес, құлдырау да айқын көрінді. Бұл үрдістің алғашқы белгілері КОКП-ның XXVII съезінде сол кезеңдегі Бас хатшы М.С. Горбачевтің баяндамасында жарияланған қоғамды жаңғырту қағидаларынан байқалды: қайта құру, демократия, жариялылық, пікір алуандығы және басқа ұстанымдар.
КСРО-ның ыдырауына әкелген алғышарттар
Кеңес Одағының күйреуіне тек экономикалық емес, саяси себептер де ықпал етті. Қазақстанда 1986 жылғы желтоқсанда КОКП Саяси бюросының Қазақстанға бұрын тұрмаған, жергілікті дәстүрді жеткілікті білмейтін Г.В. Колбинді басшы етіп тағайындауы қоғамдық наразылықты күшейтті. Сонымен қатар Таулы Қарабақтағы ұлтаралық шиеленіс, Балтық республикаларының экономикалық және саяси дербестікке ұмтылған қозғалыстары да одақтық дағдарысты тереңдетті.
Сексенінші жылдардың екінші жартысындағы экономикалық және саяси күйзелістер Кеңес Одағының тоқырауы мен құлауына негіз қалап, тоқсаныншы жылдарды бұрынғы одақтас республикалардың тәуелсіз мемлекеттер ретінде қалыптасуының бастапқы кезеңі ретінде сипаттады. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында қабылданған «егемендік туралы декларациялар» және «экономикалық дербестік туралы» заңдар федеративтік құрылымның сақталуын барған сайын қиындатты.
Маңызды бұрылыс: 1991 жылғы тамызда Мәскеуде болған оқиғалар жаңа Одақ шартына қол қоюға мүмкіндік бермей, КСРО-ның мемлекет ретінде жойылу үдерісін жеделдетті.
ТМД-ның құрылуы: Беловеж келісімі және Алматы декларациясы
1991 жылғы 7–8 желтоқсанда Ресей, Беларусь және Украина басшылары ұзақ келіссөздерден кейін «Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру» туралы келісімге келді. 1991 жылғы 8 желтоқсанда Беловеж келісіміне қол қойылды. Сол кезеңде КСРО-ның бөлінуі этникалық негізде «славян» және «түркі» республикаларының бір-біріне қарсы қойылуына ұласып, күтпеген салдарға апаруы мүмкін деген қауіп те болды. Бұған қоса, бұрынғы республикалар арасында мемлекетаралық қатынастар жүйесінің әлсіздігі және сыртқы әлеммен байланыстардың толық қалыптаспауы жағдайды күрделендірді.
1991 жылғы 13 желтоқсанда Орталық Азия мемлекеттері басшылары (Н. Назарбаев, С. Ниязов, И. Каримов, А. Акаев, Р. Набиев) Ашхабадта жиналып, Беловеж келісімін талқылады. Келіссөздер нәтижесінде Н. Назарбаев ұсынған және И. Каримов қолдаған позиция басымдық алып, славян республикаларымен келіссөз жүргізіп, ТМД-ға құрылтайшы ретінде кіру бағыты қолдау тапты.
1991 жылғы 21 желтоқсанда Азербайжан, Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан және Украина басшылары Алматыда кездесіп, «ТМД құру туралы» Алматы декларациясына қол қойды.
Құрылу уақыты
ТМД-ның қалыптасуы екі кезеңмен сипатталады: 8 желтоқсан (алғашқы үш мемлекет) және 21 желтоқсан (кеңейтілген құрам).
Құрылтай құжаттары
Үш негізгі құжат: 8 желтоқсандағы келісім, 21 желтоқсандағы хаттама және декларация. Олар әртүрлі құқықтық табиғатқа ие болғанымен, өзара біртұтас кешен құрайды.
Халықаралық міндеттемелер
Қауіпсіздікті нығайту, бұрынғы келісімдерден туындайтын міндеттерді орындау, ядролық қаруды бақылау және таратпау ұстанымы жарияланды.
Институционалдық қалыптасу және алғашқы қиындықтар
1992–1993 жылдардың басында Достастықтың ұйымдастырушылық құрылымдары қалыптасты: мемлекеттер басшыларының кеңесі, үкіметтер басшыларының кеңесі, ТМД Парламентаралық ассамблеясы. 1993 жылдан бастап Минскіде ТМД атқарушы хатшылығы жұмыс істей бастады. Осы кезеңде сыртқы істер министрлері кеңесі мен қорғаныс министрлері кеңесі де құрылды.
1993–1994 жылдары құқықтық негізді қалыптастыруға бағытталған жұмыстар күшейіп, жүздеген құжаттарға қол қойылды. Солардың ішінде 1993 жылғы «Экономикалық одақ туралы» шарт ерекше аталады. Дегенмен әлеуметтік-экономикалық жағдай күрделене берді: экспорттық шикізат бағасы жөніндегі келіспеушіліктер, демпинг саясатының күшеюі және қалыптасқан шаруашылық байланыстардың әлсіреуі экономиканы тұрақсыздандырды.
Тәжірибелік мәселе
Қабылданған келісімдердің елеулі бөлігі іс жүзінде орындалмады: ТМД органдары көптеген жағдайда шешімдерді жүзеге асырудың тиімді тетіктеріне ие болмады.
Соған қарамастан, ТМД құрылу кезеңінде белгілі бір жағымды рөл атқарды: бұрынғы республикалардың толыққанды күйреу мен тоқтаусыз дағдарысқа ұшырауын бәсеңдетуге ықпал етті. Уақыт өте келе бір мемлекеттің толық оқшау дамуының күрделілігі айқынырақ көрініп, өзара ынтымақтастықтың өміршеңдігі күшейе түсті.
1994 жыл: таңдау кезеңі және еуразиялық идея
1994 жылы ТМД алдында екі балама тұрды: ұйым қызметін тоқтату немесе оны тиімді жұмыс істейтін бірлестікке қайта құру. Интеграция қажеттігі бұрынғыны аңсаудан емес, ең алдымен экономикалық тиімділіктен туындады. Осы кезеңде Қазақстан Президенті Н. Назарбаев «Еуразиялық одақ құру» идеясын ұсынды.
Кеден одағы және ортақ экономикалық кеңістікке ұмтылыс
Интеграцияның нақты экономикалық тетіктерінің бірі ретінде 1995 жылғы 6 қаңтарда Ресей Федерациясы мен Беларусь Республикасы арасында жасалған, кейін 1995 жылғы 20 қаңтарда Қазақстан қосылған «Кеден одағы туралы» келісімді атауға болады. Тараптар еркін экономикалық ынтымақтастықты дамыту, әділетті бәсекелестікті қолдау, ұлттық экономикалық саясатты үйлестіру және ортақ экономикалық кеңістікке жағдай жасау сияқты мақсаттарды белгіледі.
Екі сатыға бөлінген жоспар
- 1-саты: тарифтік және сандық шектеулерді алып тастау, кеден, салық, валюталық-қаржылық және өзге ұлттық заңнамаларды жақындастыру.
- 2-саты: кеден аумақтарын ортақ кеден аймағына біріктіру және халықаралық құқық субъектілігі мәселесін шешу.
Кейін Кеден одағына Қырғызстан мен Тәжікстанның қосылуы бұл бағыттың өміршеңдігін көрсетті. Кеден одағы мен ортақ экономикалық кеңістік шеңберінде қабылданатын актілердің орындалуын қамтамасыз ету тетіктерін нақтылау мәселесі де көтерілді, себебі ТМД аясында қабылданып, орындалмай қалған келісімдер аз болған жоқ.
«Ортақ экономикалық кеңістік» идеясы да біртіндеп нақтыланды. 1998 жылғы қаңтарда Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан және Ресей қатысқан «төрттік» мәжілісінде Н. Назарбаев «қарапайым адамдарға арналған 10 қадам» идеясын ұсынды. 1998 жылғы маусымда ұсынылған жобалар талқыланып, «Кеден одағы мен Ортақ экономикалық кеңістік туралы» шарт ретінде мақұлданды. 1998 жылдың соңына қарай бұл шартқа Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан қол қойды.
Аймақтық ынтымақтастық және көзқарастың өзгеруі
Уақыт өте келе әлемдік қатынастар жүйесіне кіру үшін Достастық ішінде тұрақтылық қажет екені айқындала түсті: саяси және экономикалық тұрақтылық, қауіпсіздік мәселелері алдыңғы қатарға шықты. Сол кезеңдегі маңызды қателіктердің бірі — ұлттық мемлекеттілік пен интеграцияны бір-біріне қарсы қою еді. Шындығында, экономикалық шындық пен қоғамдық сананың өзгеруі бұрынғы кеңестік кеңістіктегі дамуға өзге көзқарас қажет екенін көрсетті.
Интеграцияның аймақтық көріністерінің бірі ретінде Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстанның Орталық Азия Одағын құру тәжірибесін атауға болады. Азаматтық алу, мүше ел аумағында жылжымайтын мүлікпен мәмілелер, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени ынтымақтастық бойынша келісімдер адамдар арасындағы психологиялық кедергілерді азайтуға бағытталды. Бұл құжаттар ТМД қағидаттарына қайшы келмеді.
Экономикалық динамика: өндіріс, ауыл шаруашылығы және ІЖӨ
ТМД елдерінің экономикалық ынтымақтастығында белгілі бір нәтижелер де байқалды. Төмендегі деректер 1995–1996 жылдардағы өндіріс пен ауыл шаруашылығы өнімдері индексін көрсетеді.
| Ел | Өндіріс 1995 | Өндіріс 1996 | А/ш 1995 | А/ш 1996 |
|---|---|---|---|---|
| Қазақстан | 91,8 | 100,3 | 77,1 | 99,2 |
| Әзербайжан | 82,8 | 93,3 | 93 | 105 |
| Армения | 102,4 | 101 | 105 | 107 |
| Беларусь | 88,3 | 103,2 | 95 | 102 |
| Грузия | 90,2 | 107,7 | 113 | 115 |
| Қырғызстан | 82,2 | 110,8 | — | 103 |
| Молдова | 96,1 | 91,5 | 103 | 90 |
| Ресей | 96,7 | 95 | 92 | 93 |
| Тәжікстан | 94,9 | 80,2 | — | 85 |
| Түрікменстан | 93,6 | 117,9 | 82 | 98 |
| Өзбекстан | 100,1 | 106,0 | 103 | 93 |
| Украина | 88,0 | 94,9 | 96 | 92 |
Кесте Молдова мен Тәжікстанда өндіріс пен ауыл шаруашылығында кері кету бар екенін байқатады. Мұның басты себептерінің бірі ретінде қарулы қақтығыстар мен соның салдарынан болған экономикалық құлдырауды атауға болады.
Егер Еуропалық Одақ елдерінде жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнімнің өсуі байқалса, ТМД елдерінде 1990-жылдардың басында кері үрдіс орын алды. Дегенмен 1998 жылдың соңына қарай ішінара өсім көріне бастады. Бұл — жақындасу тек сөз жүзінде емес, белгілі бір деңгейде іс жүзінде де ықтимал процесс екенін көрсетеді.
| Ел | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Қазақстан | 94,2 | 90,9 | 88,2 | 92,9 | 104,0 | 102,7 | 97,3 |
| Әзербайжан | 76,4 | 76,2 | 79,7 | 87,6 | 100,7 | 105,1 | 110,1 |
| Армения | 57,0 | 90,1 | 105,0 | 106,5 | 105,5 | 102,8 | 106,3 |
| Беларусь | 90,0 | 92,0 | 87,4 | 89,8 | 103,1 | 111,3 | 107,7 |
| Грузия | 55,2 | 70,9 | 89,8 | 102,8 | 110,9 | 111,1 | 103,2 |
| Қырғызстан | 85,3 | 84,7 | 80,1 | 93,7 | 105,7 | 108,4 | 104,0 |
| Молдова | — | — | 69,1 | 98,2 | 92,3 | 99,8 | 90,2 |
| Ресей | 85,5 | 91,4 | 87,4 | 96,0 | 96,8 | 101,1 | 95,5 |
| Тәжікстан | — | 82,7 | 77,2 | 86,3 | 82,0 | 100,2 | 105,6 |
| Түрікменстан | — | — | — | — | — | — | — |
| Өзбекстан | 86,8 | 95,5 | 93,0 | 97,3 | 99,8 | 103,3 | 100,5 |
| Украина | 89,8 | 85,8 | 77,5 | 85,5 | 90,7 | 97,6 | 96,7 |
| ТМД бойынша | 85,7 | 90,3 | 85,8 | 94,7 | 96,8 | 101,0 | 97,3 |
Бұл деректер халықтың өмір сүру деңгейі мен экономикалық жақындасу динамикасы арасында толық сәйкестік болмаса да, ынтымақтастықтың белгілі бір тұрақтылықта жүргенін көрсетеді.
Қауіпсіздік, шекара және құқықтық ынтымақтастық
ТМД кеңістігінде сыртқы шекараларды қорғау, қақтығыстардың алдын алу мен реттеу, кеден саласы, құқықтық ынтымақтастық және қылмыспен күрес жөніндегі келісімдердің маңызы жоғары болды. Аймақтық қауіпсіздік бағытында 1999 жылғы 25 тамызда Бішкек декларациясына қол қойған Қазақстан, Қытай, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан басшыларының бастамалары («Шанхай бестігі») ұжымдық қауіпсіздік тәсілдерінің күшейгенін көрсетті.
Сонымен қатар екіжақты келісімдердің саны мыңнан асып, ғарышты зерттеу, өнеркәсіптік меншікті қорғау, сотталғандарды беру сияқты салаларда да ынтымақтастық кеңейді.
Одақтық мемлекет және жаңа келісімдер кезеңі
1999 жылғы 8 желтоқсанда Беларусь Республикасы мен Ресей Федерациясы «Одақтық мемлекет құру» туралы шартқа қол қойды. Шарт мазмұны екі бағытқа бөлінді: саяси және экономикалық. Саяси ынтымақтастықта әр мемлекет егемендігін, тәуелсіздігін, аумақтық тұтастығын, мемлекеттік құрылымын және рәміздерін сақтай отырып, келісілген өкілеттіктердің бір бөлігін ортақ одақтық деңгейге беруді көздеді. Экономикалық бағытта тауар, қызмет, капитал және еңбек қозғалысының ортақ рыногын дамыту, ортақ баға, көлік, энергетика және экономикалық саясатты үйлестіру секілді мақсаттар алға шықты.
Қорытынды ой: Интеграцияның басты құндылығы — дағдарыс жағдайында байланыстарды сақтап қалу ғана емес, сондай-ақ ортақ ережелер мен орындалу тетіктерін күшейту арқылы тұрақтылық пен өсімге негіз қалау.
ТМД елдері арасында ұйымдасқан қылмыспен ортақ күрес жүргізу және терроризм мен сепаратизмге қарсы шараларды үйлестіру бағытындағы келісімдер де күн тәртібінде болды.