Тілеуұлы Мөңке би - белгілі би, Әбілқайыр хан кеңесшілерінің бірі, жырау
Тілеуұлы Мөңке би
Тілеуұлы Мөңке би — белгілі би, Әбілқайыр ханның кеңесшілерінің бірі, жырау. Шамамен 1675 жылы дүниеге келген.
Шежіре және тарихи орта
Шежіре бойынша тегі әкесі Тілеуден басталып, әрі қарай Айт, Бөлек, Қалу, Сирақ, Мұса хан, Уақас би, Нұраддинге дейін жалғасады.
Әбілқайыр хан дүние салғаннан кейін Нұралы ханның билігін тану туралы Елизавета Петровнаға жазылған хатқа Орта жүздің беделді адамдары — Жәнібек тархан мен керей Наурыз би бастаған топ, сондай-ақ Кіші жүздің 30 биі мен батырларымен бірге Мөңке би де қол қойған.
Дала даналығы және шығармашылық болмыс
Мөңке би өз дәуірінде ердің құнын екі ауыз сөзбен шешетін сұңғыла би, келер күнді дәл болжайтын сәуегей, әрі дала даналығын ой-тұжырымға айналдырып, тағылымды поэтикалық толғау еткен жырау ретінде танылды.
Оның философиялық толғаулары, риторикалық сұрақ-жауап үлгісі, болжау, билік, кесім мен шешім түріндегі мұралары өзіндік ерекшелігімен дараланады. Көшпелі тірліктің тіні бұзылмаған қоғамда заман аңысын аңдап, келешек кескін-кейпін дәл болжай білу — Мөңке би шығармашылығының басты белгісі.
Толғауларындағы болжау сарыны
«Түрлі-түрлі халық болады,
Күндіз-түні жарық болады...
Дүниенің жүзіне,
Өре мен темірден жол тартылады...
Адам ақысыз жұмыс істемейді,
Дүниені түрлеп кестелейді»
Бұл жолдардан келер күннің техникалық және әлеуметтік өзгерістерін алдын ала аңғарған сәуегейлік байқалады.
«Құрамалы-қорғанды үйің болады,
Айнымалы, төкпелі биің болады.
Халыққа бір тиын пайдасы жоқ
Ай сайын басқан жиын болады.
Домалақ-домалақ түймедей дәрің болады,
Жастарға билігі жүрмейтін кәрің болады.
Алашұбар тілің болады,
Дүдәмалдау дінің болады.
Әйелің базаршы болады,
Еркегің қазаншы болады»
Үзіндіден қоғамның бет алысы мен тұрмыс өзгерісін дәл таныған көрегендік аңғарылады.
Аңыздар, сұхбат-тартыстар және әдеби бейне
Белгілі деректер мен ауызша дәстүр
Мөңке бидің Сырым батырға қойған астыртын сұрақтары және Сырымның қайтарған жауаптары ел аузында сақталған. Сондай-ақ оның шеркеш Түрке би, тана Нүрке билермен кеңесе отырып айтқан «Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек» толғаулары да белгілі.
А. Байтұрсынов дерегіне сүйенсек, Шекті Мөңке би жеті жасында билік айтып, кісі құны дауын бітірген.
Көркем әдебиеттегі көрінісі
- Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романында және «Ел қорғаны» пьесасында.
- Ә. Кекілбаевтың «Үркер» романында.
Зерттелуі және бүгінгі мұрасы
Ғылыми еңбектер
Мөңке бидің өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы әр жылдары А. Жұбанов, Т. Кәкішев, С. Негимов, Б. Адамбаев, Қ. Сыдиықұлы, М. Тілеужанов, С. Байменше, Б. Омаров, Ж. Асанов, К. Төлеубайұлы және басқа да ғалымдар ғылыми-зерттеу еңбектерін жазды.
Қысқаша түйін
Мөңке би — тарихымызда есімі құрметпен аталатын ірі философ, терең ойшыл, әрі ұлы ақын. Қара қылды қақ жарған әділдігімен танылып, заманның мың жылдық бедерін болжаған дала кемеңгері ретінде бағаланады.
Мөңке бидің ұрпақтары Ақтөбе облысының көптеген аудандарында тұрады.
Ескерткіш
Республикаға танымал мүсінші Құрақбай Егізбаевтың граниттен ойып жасаған Мөңке бидің мүсіні Ақтөбе қаласында, 101 атқыштар дивизиясы атындағы көшеде орнатылған. Ескерткіш ақшыл түсті мәрмәр тастан жасалған.
- Тұғыр биіктігі
- 2,7 м
- Мүсін биіктігі
- 1,5 м
Суретші: С. Әлімбетов.