Сүлейменнің екі көзі бурылда
Оp болып қалушы еді шапқан жерің, шаттанып тұрушы еді қосқан елің... Бота тірсек, қыз сағақ, сандал керім... Ақан сері
Күзгі бір күн және бурыл ат
Күз. Жиын-терін қызу жүріп жатқан шақ. Колхоздың парторгі Кәрім бір күні үйіне шұжықтай тұнған, әдемі де семіз бурыл атты жетектеп келді. Оның он алты жасар інісі Сүлеймен жақсы ат көрсе, ішкен асын жерге қоятын. Бір мініп түспейінше көңілі көншімей, жаны жай таппайды.
Алғашқы сұрақ
— Аға, бұл кімнің аты? — деп сұрады Сүлеймен ынтыға.
— Өзіміздікі.
— Қайдан алдың?
— Заставадан сатып алдым. Күзде соғымға соямыз.
«Соғымға» деген сөз Сүлейменнің жүрегін дір еткізді. Он екі мүшесі сау, жап-жас, сұлулығы көз тартқан атты пышаққа шалу — обал ғана емес, қылмыс сияқты көрінді.
Заставадағы әңгіме
Поселкенің іргесінде су бойында шекаралық застава бар. Шекарашылар мен колхоз адамдары аралас-құралас. Қажет кезде көмектесетін жасақшылар тобы құрылған, соның басқарушысы — Кәрім.
Соңғы жылдары бұл топ бірнеше шекара бұзушыны ұстап, заставаға тапсырған. Сол заставаға жуырда жаңа аттар әкелінген екен. Бірақ осы бурыл атқа келгенде солдаттар қанша әуреленсе де міне алмапты. Ақыры екі акті жазып, «жарамсыз» деп шығарып жіберген.
Капитанның ескертуі
Капитан Халваши Кәрімге: «Былай жай тұрғанда жуас. Жүгендетуге де, ерттеуге де көнеді. Бірақ адам мінгізбейді. Мінсең, қояншығы ұстайды. Үстіндегі адамды ұшырып түсірмейінше тоқтамайды», — деді.
«Бір солдаттың иығы шығып, біреуінің қолы сынған», — дегені де бар.
Кәрім ақыры арзанға сатып алып, үйіне жетектеп әкелген. Кетерінде: «Өмірәліге айтам, жылқыға әкетеді. Оған дейін тұрсын, ешқайсың тимеңдер», — деп қатаң тапсырды.
Атқұмарлықтың тамыры: Өмірәлі
Өмірәлі — Кәрім мен Сүлейменнің немере ағасы, колхозда жылқы бағады. Отан соғысынан сол қолы жаралы болып келгенімен, колхоздағы асаудың «пірі» атанған. Кемтар қолымен-ақ шалма арқанды тақымға басып ұстап, асауды тырп еткізбейді.
Сүлейменді атқа үйір еткен де — осы Өмірәлі. Бала кезінде ерінің алдына мінгізіп алып жүретін. Сүлеймен сол кезден бастап ат көрсе жүгіретін, мінгізбесе жылап-сықтайтын. Бір рет ат теуіп, өлім аузынан да қалған. Бірақ ол да атқа деген құмарын қайтармады.
Өмірәлі айтатын қағида
«Асауды асаудай адам үйретеді. Жылқыны да жылқыдай адам бағады».
Сол сенім Сүлейменнің бойына сіңген. Сондықтан «жуаспайтын ат бар» дегенге ол, біріншіден, сене қоймайды. Екіншіден, мына бурылды тек асаулығы үшін соғымға союға қимайды. Сөйтіп, бурылды жуасытып көруге бел буды.
Алғашқы мініс: тәуекел мен тас-талқан
Сүлеймен бурылды әбден барлап, сипап, ұстап көрді. Ат үрікпеді: маңдайын да, жағын да, мойнын да, арқасын да, сауырына дейін ұстатты. Ерттеуге де көнді. Енді бір-ақ нәрсе қалды — міну.
Ол бурылды көшеге жетелеп шығарды. Үзеңгінің шайқалақтаған дыбысына ғана құлағын жымыра түседі. Көмекке шақырайын десе, жан көрінбеді. Сүлеймен тізгінді ықшамдап, жалмен қосып мықтап ұстап, бір-ақ қарғып мінді.
Бурылдың мінезі ашылған сәт
Бурыл қосаяқтай шапшыды да, шыңғырып кісінеді. Бір шаншып, бір тулап, «шайтан мінезін» көрсете бастады. Сүлеймен жалдан жабыса ұстап, құламай шыдады.
Артынша бурыл мөңкуге салды: бірде алдыңғы, бірде артқы аяқтарын аспандата сермейді. Сүлеймен бірнеше рет мойнынан сырғып түсе жаздады, бірақ берілмеді.
Ақыры бурыл алып қашты: суы бар шұңғыл арықтан орғып өтіп, тіке заставаға қарай тартты. Сол сәтте Сүлеймен бір ағаттығын түсінді: қақпалар жабық деп ойламапты.
Қауіптің бір нүктесі: комбайн
Заставаға өтетін көлденең көшеге жеткенде, дәл алдынан комбайн қарсы келді. «Бітті» деген ой жарқ етті. Бірақ бурыл жалтара секіріп, жол шетіндегі ордан да, қорық-дуалдан да қабаттап бір-ақ асып, ұстахананың картоп бақшасына түсті.
Застава қақпасы және шешім
Қақпа үңірейіп ашық тұр. Сүлеймен ойлануға да үлгерді: үзеңгіден екі аяғын шығарып, ерге тірене секіріп түсті. Жиырма қадамдай жетпей жерге бұрқ етіп домалады да, дереу түрегелді. Ал бурыл болса қақпаға кіріп кетті.
Солдаттардың үкімі
«Бұл ат үйретуге көнбейді», «қолың емес, басыңнан айырыласың» деген сөздер қарша жауды. Бірақ Сүлеймен тыңдамады: «Тек мен мінгенше ұстап тұрыңдар. Қалғаны — өз обалым өзіме», — деді.
Екінші мініс: долылықтың беті қайтқан жер
Заставаның қақпалары түгел жабылып, екі солдат бурылдың басын екі араға қысып ұстап тұрды. Сүлеймен қайта қарғып мінді. Сол сәтте-ақ бурыл аспандай секіріп, солдаттарды екі жаққа ұшырып түсірді.
Тулау, мөңку — бұрынғыдан да сорақы. Бірде көсіле созылып, бірде қалт тоқтап, ерден лықсытып түсіргісі келеді. Солдаттар қорқып, дуалға шығып алды.
Бұрылыс: жазық далаға шығу
Сүлеймен бір сәтте сауырға қамшы үйірді. Қамшы тәнін емес, жанын тілгендей болды. Бурыл ашынып, тағы бір аспандай секірді де, төменгі иен далаға қарай алып жөнелді.
Дала — Сүлеймен қалаған кеңістік еді. «Не істесе де, жазықта істесін» деді ол. Туласын, алып қашсын, бірақ қақпа мен дуалдың арасына жаншымасын.
Алдыңғы жақта жаңа айдау — зябь. Топырағы барқыттай қара, әлі дымқыл. Сүлеймен бурылды еркіне қоя берді: «Айдаумен шауып көр». Бурыл тайынбады. Бірақ топыраққа толарсақтан батып-батып, желігі тез басылды.
Тер моншақтап сорғалады. Құлақтан жан кетіп, мойын салбырап, бурыл мырт-мырт желуге көшті. Долының саудасы бітейін дегенін Сүлеймен анық сезді. Өзі де ентігіп, терлеп кеткенін сол кезде ғана аңғарды.
Қырман басындағы таңданыс
Кәрім түскі үзілісте қырман басында жұртқа халықаралық жағдайдан лекция оқып тұрған. Картадан Алжирді көрсетіп жатып, алыстан айдау кешіп келе жатқан салт аттыны көрді. Жұрт та аң-таң: «Жолмен неге жүрмейді?» деді.
Жақындап келгенде Кәрім таныды: Сүлеймен. Ал астындағысы — бурыл. Кәрімнің көзі атыздай болды.
Ағалы-інілі сөз
— Өй, сен мұны қалай міндің?!
— Кәдімгідей міндім.
— Бұны жуаспайды дегендері қайсы?!
— Міне, жуасыды.
— Тулаған жоқ па?
— Аздап тулады.
Кәрім іштей бәрін түсінді: бұл «аздап» дегені — оңай нәрсе емес. Бірақ бурылдың мініске көніп, ат болып шығуы Кәрімді де қуантты. «Ендеше соймаймыз, көлік етеміз. Тек бүгін таң асырып, байлап таста», — деді.
Бұл сөзді естігенде Сүлейменнің төбесі көкке жеткендей болды.
Таңғы тілдесу: атқа айтылған ақиқат
Ертеңіне таң бозара Сүлеймен қорадағы бурылға келді. Бурыл тың: құлағы қайта шаншылған, көзінде жылт-жылт еткен ұшқын бар. Кешегі азаптың ізі ғана байқалады — терден сатпақ-сатпақ, жүні бытысып қатқан.
Сүлейменнің сөзі
Сүлеймен бурылдың тұмсығын, маңдайын, мойнын сипап тұрып, жай да анық сөйледі:
«Сен енді долылықты қой. Жөнге кел. Мен саған жамандық ойлап жүрген жоқпын — жақсылық ойлап жүрмін. Осылай долылана берсең, қыста қар түскесін басыңды аман сақтаймын деп, сойып тынады. Содан кейін бәрі бітеді. Ал егер жөнге келіп, мініске үйренсең — онда сені ешкім де соймайды. Ұқтың ба?»
Бурыл үнсіз. Бірақ Сүлеймен оның тынысынан, қимылынан, «адамға үйренген» сабырынан бір жауап іздегендей еді.