СЕЙІТҚҰЛҰЛЫ ЖАЛАҢТӨС БАҺАДҮР
Жалаңтөс баһадүрдің дәуірі мен тұлғалық келбеті
Сейітқұлұлы Жалаңтөс баһадүр (1576–1656) — қазақтың әйгілі батыры, аса көрнекті қолбасшы әрі Самарқанның әмірі. Ол Сырдарияның төменгі ағысында туып-өсіп, мәңгілік тыныстаған орны Самарқан қаласынан 12 шақырым жердегі Төртқара руына қатысты қорыммен байланыстырылып айтылады.
Жалаңтөс баһадүр — атақты Бәйбекұлы Әйтеке бидің үлкен атасы. Шежірелік дерек бойынша Кіші жүздің Алшын–Қаракесек–Әлім–Төртқара тармағынан Ораз–Тоқпан–Сейітқұл–Жалаңтөс болып тарайды.
Әулеті және әлеуметтік орны
Әлеуметтік мәртебесі жағынан әулетінің салмағы зор болған: арғы атасы Ораз Әмір Темірдің бас кеңесшісі ретінде аталады, ал әкесі Сейітқұл — қырық мың алшынның басын біріктірген ел ағасы, дәулетті бай әрі ықпалды қажы болған.
Жалаңтөс шыққан әулет өз дәуіріндегі саяси-әлеуметтік оқиғаларға белсене араласып, белгілі дәрежеде ықпал жүргізіп отырған. Сол ахуалды ескерген Сейітқұл 1581 жылы Бұхар маңына қоныс аударып, Бабата тауын мекен етеді.
Алғашқы қызмет жолы
Есейіп, оң-солын таныған тұста Жалаңтөс Тамды мен Қызылқұм өңірі қазақтарының ханы Дінмұхамедтің қызметіне келеді. Жас кезінен-ақ ел ішінің жағдайына қанығып, ақыл-парасаты, батылдығы мен табандылығы арқылы көзге түседі.
Тарихи орта: алмағайып кезең
Бұл уақыттың саяси-әлеуметтік жағдайы аса күрделі болды: Алтын Орда ыдырап, Әмір империясы бөлшектеніп, Орта Азияда ұлттық ордалар өз шаңырағын көтеруге ұмтылды.
Қытай, Иран, Ресей сияқты ірі мемлекеттерді айтпағанда, этносаяси және әлеуметтік жіктері толық айқындала қоймаған аймақ халықтары өзара тартыс жағдайында өмір сүрді. Қазақ халқы да ел болып ірге бекіту, жұрт болып бас құрау, ұлт болып еңсе көтеру жолындағы тарихи мұраттарын жүзеге асыруға талпынды.
Осындай аласапыран заманда Жалаңтөс баһадүр кемеліне келіп, әскери қолбасшы, көреген стратег әрі мемлекет қайраткері ретінде тарих сахнасына шықты. Ол ең шиеленісті оқиғалардың бел ортасында жүріп, ақылымен де, ерлігімен де төңірегін мойындатты.
Шешуші шайқастар және жеңістер
Жалаңтөс талай рет қан майданда жекпе-жекке шығып, айрықша ерліктер көрсетіп, сахара сарбаздары арасында зор беделге ие болды. Орта Азия халықтарының өміріндегі тарихи шешуші шайқастарда ол аса көрнекті қолбасшы ретінде танылды.
Ірі соғыс қимылдары
- 1640 — қазақ пен өзбек жеріне шапқыншылық жасаған қалмақ ханы Батырға қарсы.
- 1643 — Жетісу өлкесіне басып кірген жоңғар әскеріне қарсы.
- 1649 — Хорасан мен Балх үшін Иран патшалығына қарсы.
- 1649 — Кабул мен Мешхед әскерлеріне қарсы.
Бұл жеңістердің әрқайсысы Қазақ хандығының еңсе тіктеуіне, қазақ халқының ұлт болып ұйысуына тікелей ықпал етті.
Байлықты ел игілігіне бұрған қайрат
Дерек М. Е. Массонның жазуынша, жеңімпаз Жалаңтөс батырға сырттан келген сый-сияпат көлемі мемлекет қазынасына түскен байлықтан да асып түскен. Осы қаражатпен ол жасақ ұстаумен бірге Самарқанда сәулетті сарайлар мен медреселер салдырған.
Бұл тұста Жалаңтөс баһадүр байлықтың құлы болмай, ел даңқын асыратын өркениетті істерге жол ашқан тұлға ретінде көрінеді. Оның бастамасымен салынған Самарқандағы медреселер сәулет өнерінің аса көрнекті ескерткіштеріне айналды.
Самарқандағы сәулет мұрасы
Ұрпақ жалғастығы
Жалаңтөс баһадүрдің өсіп-өнген ұрпақтары бүгінгі күні Қызылорда және Шымкент өңірлерінде көптеп кездеседі.