Туған жері - Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының етегі
Жамбыл Жабаев: халық поэзиясының бәйтерегі
Жамбыл Жабаев (1846–1945) — қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау әрі жыршы. Туған жері — қазіргі Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының етегі. Мәңгілік мекені — Алматы облысының Ұзынағаш елді мекені. Шыққан тегі — Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Екей руы.
Жамбыл өсіп-өнген Жетісу өңірі — ән-күй мен ақындық-жыраулық өнер ерекше өрлеген аймақ. Мұхтар Әуезов айтыс өнері XIX ғасырдан бері өзге өңірлерде бәсеңдеп, Жетісу мен оңтүстікте қайта шоғырлана түскенін тарихи себептермен түсіндіреді. Бір жағынан, отаршылдық қысым Қазақстанның өзге өңірлеріне ертерек әсер етіп, дәстүрлі өмір салтына сызат түсірсе, екінші жағынан Жетісудағы тамыры терең өнерпаздық дәстүр бұл кезеңде бұрынғыдан да биік деңгейге көтерілді.
Жетісудағы өнер мектебі және Жамбылдың қалыптасуы
XIX ғасырдың екінші жартысында Жетісуға әр тараптан өнер саңлақтарының келуі — өңірдегі ірі өнер мектебінің күшін аңғартатын құбылыс. Арқадан Абайдың келуі, Біржан, Шашубай, Балуан Шолақ сынды әнші-ақындардың сапары, оңтүстіктен Майкөт пен Майлықожа, Атыраудан Құрманғазы сияқты алыптардың ықпалы — бәрі де өнерге деген іңкәрлік пен рухани тоғысудың белгісі еді.
Осындай өнер бесігінде өскен Жамбылдың ақындық дарыны ерте танылды. Бозбала шағында-ақ ауыл-аймақты ән мен жырға бөлеп, даңқы көршілес қырғыз еліне дейін жетеді. Сол кезеңде ол Жетісудың әйгілі ақыны Сүйінбай Аронұлымен кездесіп, оның өр мінез, арқалы өнерінен тәлім алып, батасын алады.
Жамбылдың өнер жолындағы белестер
- Сүйінбайдан бата алу — ақындық мектептің заңды жалғасы.
- Айтыс дәстүрі — тапқырлық пен шешендіктің шыңы ретінде қалыптастырды.
- Қырғыз поэзиясымен тоғысу — манасшылар, жыраулармен өнер өрелестіру арқылы шыңдалды.
- Эпикалық жыр айту — «Көрғұлы», «Шаһмардан» сияқты дастандарды ұзақ толғауы жыраулық қырын айқындады.
Жамбыл Айкүміс, Бақтыбай, Сары, Сарбас, Досмағанбет, Шашубай, Құлманбет сияқты сөз жүйріктерімен айтысқа түсіп, көп жағдайда мерейі үстем шықты. Сонымен бірге қырғыздың Балық, Тыныбек, Қалығұл, Найманбай, Қатаған, Арыстанбек, Сағымбек секілді ақын-жырау, манасшыларымен өнер таластырып, көршілес елдің көл-көсір поэзиясынан тағылым алды.
Замана сыны және азаматтық үн
Жамбылдың ақын-жырау ретінде кемелдене бастаған шағы — қазақ қоғамы бір мезетте бірнеше қысымды қатар сезінген кезең. Ресей отаршылдығы, Қоқан хандығының ықпалы, жергілікті билік иелерінің өктемдігі елді әлеуметтік-саяси тұйыққа тіреді.
Жаны сергек, санасы ояу Жамбыл өз өлеңдерінде дәуір шындығын жасырмай айтты. «Шағым», «Жылқышы», «Шәбденге», «Сәт сайланарда», «Өстепкеде», «Патша әмірі тарылды», «Зілді бұйрық» сияқты туындыларында халық күйін азаматтық жауапкершілікпен бейнеледі.
Айтыстың орны
Жамбылды кең далаға кең танытқан өнер — айтыс. Ол қайым айтыс, түре айтыс, сүре айтыс секілді түрлерінде де кестелі сөздің шебері, ұшқыр ойлы тапқыр шешен ретінде дараланды.
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы кезінде Жамбыл патша жарлығына қарсы көтерілген халықтың қалың ортасында жүріп, үндеу-жырларын сол күреске арнады. Кеңес дәуірінде де ол қоғам өмірі мен ел мүддесін толғап, байырғы жыраулар дәстүрін жаңа мазмұнмен жалғастырды.
Әлемге танылған қарт ақын (1936–1945)
1936 жылы «Туған елім» атты толғауы жарияланып, кейін орыс тіліне аударылған нұсқасы «Правда» газетінде басылды. Осыдан соң қарт ақынның даңқы бүкіл әлемге жайылды. Шабыт тұғырына қонған Алатаудың қыранындай Жамбыл жыр нөсерін селдетіп, 1936–1945 жылдары аралығында 13 мың тармақтан асатын өлең-толғаулар шығарғаны айтылады.
Ол ел өміріндегі жаңғыруды, еңбек пен ерлікті жырлап қана қоймай, «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» секілді эпикалық арнаны қайта жаңғырта толғады. Осы тұста Жамбыл — әрі эпик, әрі айтыскер; абыз жырау әрі жауынгер жыршы ретінде айқын көрінді.
Майдан жылдарындағы үн
Ұлы Отан соғысы кезінде Жамбыл жырлары жауынгерлердің рухын көтеріп, елді Отанды қорғауға және еңбектегі ерлікке шақырды. 1943 жылы майданда ақынның ұлы Алғадай қаза тапты — Жамбыл бұл қасіретке де өлеңмен жауап берді.
Соңғы жыр
Ақынның ақырғы жыры 1945 жылғы 9 мамырда айтылып, жеңіс қуанышын жыр етті.
Жамбыл поэзиясының мағынасы
Жамбылдың ұлылығы тек шеберлігінде емес. Ол халық поэзиясының жаңа бір бәйтерегіне айналып, суырыпсалма дәстүрді бүтіндей жаңа арнаға бұрып, оған жаңа мазмұн дарытты. Ол ұлтқа, нәсілге бөлмейтін гуманистік көзқарасымен де ерекшеленген ақын.
«Жамбыл жырлары теңіз түбінде шашылып жатқан маржан секілді. Оны жинап, халқының қолына беру — әрқайсымыздың азаматтық борышымыз», — деген еді Сәкен Сейфуллин.
Марапаттар, мұра және есте қалу
Жамбыл көзі тірісінде КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанып, қазақ өнерінің даңқын кең әлемге танытты. Ол Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталды. 1937 жылы шығармашылық қызметінің 75 жылдығы аталып, әлемнің көптеген қайраткерлерінен құттықтаулар келді.
1945 жылдың 22 маусымында Жамбыл Алматы қаласында дүниеден өтті. 1946 жылдың ақпанында Қазақстан жұртшылығы даңқты ақынның 100 жылдық мерейтойын салтанатты түрде атап өтіп, таңдаулы шығармаларының академиялық жинағын қазақ және орыс тілдерінде жариялады.
Жамбылдың мұрасы әлемнің ондаған тіліне аударылып, Ромен Роллан, Мартин Андерсен Нексе, Катарина Сусанна Причард сияқты қаламгерлердің жоғары бағасына ие болды. Оның ықпалы XX ғасырдағы халық ақындарына да терең әсер етті: Кенен Әзірбаев, Үмбетәлі Кәрібаев, Нартай Бекежанов, Доскей Әлімбаев және басқа да суырыпсалма ақындар осы дәстүрді жалғастырды.
Елдік деңгейдегі құрмет
- Жамбыл есімі облысқа, аудандарға, елді мекендерге, оқу орындары мен мәдени мекемелерге берілді.
- Халық 100, 125, 150 жылдық мерейтойларын халықаралық деңгейде атап өтті.
- Жамбыл бейнесі қазақ өнерінің әр жанрында көркемдікпен бедерленді.
Түйін
Жамбыл — толассыз жыр бұлағы, тозбайтын асыл мұра. Оның суырыпсалма импровизациясы мен эпикалық дәстүрді жаңа мазмұнда тоғыстырған өнері қазақ руханиятының биік белесі болып қала береді.
Бесік жыры: халық тәрбиесінің кәусар бұлағы
Бесік жыры — тұрмыс-салт жырларының көне түрлерінің бірі. Әлемде бесік жырын айтпайтын халық жоқ деуге болады. Бұл жанрда халықтың төл тарихы, дәстүрлі мәдениеті, ежелгі наным-сенімі мен дүниетанымы көрініс табады. Бесік жыры ұлттық тәрбиенің алғашқы нәрін баланың жан дүниесіне сіңіруді мақсат етеді: бесік тербелісіне үйлескен сазды әуен мен ырғақты сөз арқылы сәби тынышталып, бойына мейірім мен ізгі тілек дариды.
Қазақ бесік жырының үлгілерін алғаш Ә. Диваев хатқа түсіріп, 1905 жылы жариялаған. Содан бері жиналып келе жатқанына қарамастан, халық жырларының талай асыл нұсқасы толық қағазға түсе қойған жоқ.
Түрлері мен ерекшелігі
Дәстүрлі бесік жыры
Ел ішінде ежелден айтылып, мазмұн желісі мен әуені тұрақталған нұсқалар. Көбіне ананың мейірімі мен жұбатуы басым болып, сәби тәтті ұйқыға жетелейді.
«Әлди, әлди, ақ бөпем,
Ақ бесікке жат, бөпем!»
Суырыпсалма бесік жыры
Айтушының сол сәттегі көңіл күйі мен кезең шындығы қоса өрілетін нұсқалар. Бұл үлгілер арқылы тұрмыс ауыртпалығы, ішкі мұң-сыр, әлеуметтік ахуал да сезіледі.
«Жылама, бөпем, жылама…»
Әдебиеттегі орны
Бесік жыры — халық педагогикасының бастау бұлағы ғана емес, қазақ әйелінің жан дүниесін танытатын, ел тұрмысынан мол мағлұмат беретін кең тынысты жанр. Мұхтар Әуезов «Халық әдебиеті туралы» мақаласында бесік жырын ауыз әдебиетінің дербес жанры ретінде атап өтеді. «Абай жолы» эпопеясында да бесік жырының көркем қолданысы беріліп, фольклорлық мұраны игерудің жарқын үлгісі көрсетілген.
Жаңа жыл және көшпелілер дүниетанымы
Қазақ үшін жыл басы көктеммен астасқан: Наурыз — 22 наурызда, күн мен түн теңелген қасиетті мезетте басталатын мереке. Дегенмен, кейінгі дәуірлерде қаңтардың 1-і «Жаңа жыл» ретінде орнығып, шырша безендіру дәстүрі кең тарады.
Бірқатар зерттеушілер көшпелілер тарихында да ағашқа қатысты мерекелік ғұрыптар болғанын жазады. Мұрат Әджі еңбектерінде түркілердің Күннің қайта оралуын қуанышпен қарсы алып, шыршаға шүберек байлау, дөңгелене жүріп ән айту секілді көріністер суреттеледі.
Ақселеу Сейдімбек ұстанымы
Белгілі этнограф Ақселеу Сейдімбек уақыт межелеудің шарттылыққа толы екенін айта отырып, қаңтардың 1-індегі Жаңа жылдың қалыптасуына қатысты қызықты пайым ұсынады: Еуропада жыл басын Иса пайғамбардың туған күнімен байланыстыру кезінде нақты дерек болмағанын, ал «532» саны көшпелілердің ай-күн айналымына негізделген киелі есебімен сәйкес келетінін еске салады (19 × 28 = 532).
Бұл көзқарас Жаңа жылды діни мереке ретінде шектемей, оны үміт пен сенім, жаңа жоспар мен мақсаттың бастауы ретінде қабылдаудың орынды екенін алға тартады: ескі жылды ризашылықпен шығарып салып, жаңа жылды ақ тілек, ақ батамен қарсы алу — рухани сабақтастықтың белгісі.
Қысқаша дерек: Владимир Ильич Ленин
Владимир Ильич Ленин (Ульянов; 1870–1924) — ресейлік революционер, шешен, философ, ленинизмнің негізін қалаушы, большевиктер партиясы жетекшілерінің бірі, РКФСР мен КСРО-ны құру үдерісіндегі негізгі тұлға. 1917 жылғы Қазан төңкерісін басқарған, кейін Кеңестік үкіметтің басында болған.
Ленин жұмысшыларды ағартуды партияның маңызды міндеті санады. Ол халық ағартудың демократиялық жүйесін құру, еңбек мектебі қағидалары, оқу мен өндірістік еңбекті ұштастыру, қорқыту мен жаттауға негізделген ескі тәсілдерден бас тарту қажет деген ұстанымдарды жақтады.
Ескертпе
Бұл бөлім мәтінде кездесетін анықтамалық сипаттағы ақпарат ретінде берілді және Жамбылдың әдеби мұрасынан бөлек тақырыпқа жатады.
Жамбыл туралы толықтырылған түйін
Жамбыл Жабаев 1846 жылы 28 ақпанда Жамбыл тауының етегінде, елге қадірлі Жапа есімді адамның отбасында дүниеге келді. Жасынан өлең-жырға қанып өсіп, Сүйінбай мектебінен тәлім алды. Ол қырғыз сөз өнерін де терең меңгеріп, Тоқтоғұл, Мұраталы, Әлімқұл, Балық, Тыныбек, Қатаған секілді дүлдүлдермен өнер сайысына түсті.
Жүз жылға жуық ғұмыр кешкен ақын өмірінің сексен бес жылын өлең-жырмен өткізді. Шығармашылық жолы XIX ғасырдың 70-жылдарынан басталып, отаршылдықтың салмағы ауырлаған тұста халықтың мұң-зарын бүкпесіз айтты. ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы аласапыран, кәмпеске мен ұжымдастыру секілді кезеңдер де елдің психологиясын өзгерткен шақ болды — Жамбыл мұндай құбылыстарды өз поэзиясында шыншылдықпен суреттеді.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жамбылдың жырлары бүкіл Кеңес Одағына кең тарады. Ақын өлеңдері әр ұлт жауынгерінің жүрегіне жетіп, рухын көтерді. 1945 жылы 22 маусымда Жамбыл Алматыда қайтыс болды.