Алмам піскелі қай заман
Жесір әйелдің екі қызы
Ерте заманда бір жесір әйелдің туған қызы және өгей қызы болыпты. Өгей қызы көрер көзге көрікті, биязы екен, ал өз қызының сырт пішіні ұсқынсыз, үстіне кер жалқау болыпты. Жесір әйел туған қызын жанындай жақсы көріп, тәтті-дәмдінің бәрін соған тосып, сөлекет қылықтарына да көз жұма қарайды екен. Ал өгей қызына күндіз-түні жұмыс істетіп, жарытып ас та бермепті.
Өгей қыз
Көрікті, биязы, еңбекқор. Үйдің бар ауыртпалығы соның мойнында.
Туған қыз
Ұсқынсыздау, кер жалқау. Анасы оны орынсыз еркелетіп өсіреді.
Құдық басындағы ұршық
Өгей қыз күн сайын таң сәріден құдықтың басында отырып жіп иіреді екен. Ұршықты қайта-қайта иіргеннен саусақтары кейде қанап та қалады. Бір күні саусағынан аққан қан ұршыққа жұғып қалады да, оны шайып жібермек болып құдыққа еңкейген сәтте ұршық қолынан сусып, құдыққа түсіп кетеді.
Өгей шешенің үкімі
Қыз жылап үйіне келіп болғанын айтқанда, өгей шешесі ашуға булығып: «Түсірген өзің — өзің алып шығасың. Ұршықсыз табалдырықтан аттаушы болма!» — деп қатаң бұйырыпты.
Қыз қайтадан құдық басына келеді де, күйіктен өз-өзін қоя бере суға күмп етеді. Сол-ақ екен, есінен танып қалады.
Ертегідей әлем: нан мен алма ағашы
Есін жиғанда, ол жайқалған көгалдың үстінде жатыр екен: күн төбеден нұрын төгіп тұр, айнала гүлге толы. Қыз жүріп келе жатып, жазықта тұрған пешті көреді. Пештің ішінде нан пісіп жатыр.
Пештегі нанның өтініші
Нан тіл қатып: «Ау, қыз, мені пештен тезірек ал! Әбден пістім, алмасаң күйіп кетемін!» — дейді.
Қыз күректі ала салып, нанды пештен шығарып береді.
Алма ағашының тілегі
Біраздан соң ол піскен алмасы тұнып тұрған ағашқа тап болады. Алма ағашы: «Ау, қыз, мені селкілдет! Алмаларым піскелі қашан!» — деп өтінеді.
Қыз ағашты сілкіп қалады. Алмалар жаңбырша жауып, бір тал алма қалмағанша селкілдете береді де, түскен алманы бір жерге үйіп қояды.
Бұрқасын ханымның үйі
Ақыры қыз кішкентай үйдің қасына келеді. Терезеден бір кемпір сығалайды: аузында аппақ, үлкен тістері сойдиып көрініп тұр. Қыз қорқып қаша жөнелмек болғанда, кемпір дауыстап тоқтатады.
Шарт
- Төсегін ұқыптап салып беру.
- Құс төсек пен құс жастықты жақсылап қағып-сілку.
- Қауырсын бұрқырап ұшқанда, жер бетіне қар жауатынын ұмытпау.
Кемпір өзін таныстырып: «Мен — Бұрқасын ханыммын» — дейді.
Қыз келісіп, Бұрқасын ханымның қолында қалады. Ол үлгілі қызмет етіп, айтқанын екі етпей орындайды. Құс төсек пен құс жастықты қатты қаққанда, қауырсын жан-жаққа қарша бұрқырайды. Бұрқасын ханым да оған зекімей, тәтті-дәмді тағамды алдына тосып отырады.
Сағыныш және қайту
Дегенмен уақыт өте қыздың жүрегінде сағыныш пайда болады. Бұл үйдегі тұрмысы бұрынғысынан мың есе жақсы болса да, туған үйін, ошақ басын аңсайтынын түсінеді. Бір күні ол мұңын Бұрқасын ханымға айтады.
Бұрқасын ханымның жауабы
«Туған-туысыңды ұмытпағаның маған ұнайды. Шаруаны жақсы атқардың. Үйіңе қайтатын жолды өзім көрсетемін», — дейді.
Ол қызды жетектеп алып, абажадай қақпаның алдына әкеледі. Қақпа айқара ашылып, қыз өте бергенде үстінен саудырап алтын төгіледі. Бұрқасын ханым мұны ақ ниетіне берілген сыйлық екенін айтып, құдыққа түсіп кеткен ұршығын да қолына ұстатады. Сол сәтте қақпа сарт етіп жабылып, қыз көзді ашып-жұмғанша қайтадан жер бетіне шығады.
Үйге оралу және қызғаныш
Қыз өгей шешесінің үйіне келеді. Аулаға кіргенде, құдықтың үстінде отырған әтеш әндетіп жібереді:
Ку-кә-ре-ку, қыз келді!
Алтынға аптар бізді енді!
Өгей қызының көп алтынмен оралғанын көрген өгей шеше оны жылы жүзбен қарсы алады, жоғалып кеткені үшін де ұрыспайды. Қыз көрген-білгенін бастан-аяқ айтып берген соң, өгей шешенің ішінде қызғаныш оты тұтанады: өз қызы да дәл сондай байлық әкелсе екен деп армандайды.
Жалқаулықтың жолы
Өгей шеше туған қызын да құдық басына апарып, жіп иіруге отырғызады. Бірақ кер жалқау қыз жіп иірмейді: тек ұршықтың сабымен саусағын тырнап, қанын шығарып, қанды ұршыққа жағады да, ұршықты құдыққа лақтырып жібереді. Артынша өзі де суға күмп береді.
Нанға берген жауабы
Пештегі нан көмек сұрағанда, ол: «Күймек түгіл, жанып кет! Саған бола қолымды былғамаймын» — деп өте шығады.
Алма ағашын менсінбеуі
Алма ағашы селкілдетуді өтінгенде: «Сілкісем, алма түсіп, басымды ісіріп жібереді» — деп бас тартады.
Ақыры ол да Бұрқасын ханымның үйіне жетеді. Бұл жолы қорықпай кіреді: кемпірдің тістері барын да, аса қорқынышты емес екенін де әпкесі алдын ала айтып қойған екен.
Сыйлықтың салмағы
Жалқау қыз алғашқы күні өз-өзін зорға тежеп, тапсырманы шамамен орындайды. Бірақ екінші, үшінші күндері жалқаулығы жеңеді: таңертең орнынан әрең тұрады, төсек-орынды жөндеп жинамайды, құс төсек пен құс жастықтарды қағып-сілкуді мүлде қояды. Мұндай қылықтан мезі болған Бұрқасын ханымның шыдамы таусылып: «Үйіңе қайт!» — дейді.
Қыз қуанып, енді алтынға көмілемін деп ойлайды. Бірақ қақпа ашылып, ол сыртқа аттағанда үстінен алтын емес, бір қазан қара май төгіледі.
Үкім
«Істеген жұмысыңа лайық сыйлық осы», — дейді Бұрқасын ханым да, қақпаны тарс еткізіп жауып тастайды.
Жалқау қыз үйіне оралғанда, құдық басындағы әтеш мазақтап шақырады:
Қыз келді кір-қожалақ,
Етер енді жұрт мазақ.
Сөйтіп үстіне төгілген қара май терісіне әбден сіңіп, өмір бойы қара қожалақ болып қалыпты.
Түйін
Бұл әңгіме еңбекқорлық пен кішіпейілділіктің — берекеге, ал жалқаулық пен менмендіктің — масқараға бастайтынын еске салады.