Қазақстандағы жер ресурстарын басқарудың казіргі жүйесін қалыптастыру әдіснамасы

Қазақстандағы жер заңнамасының қазіргі рөлі

Қазақстандағы қазіргі жер заңнамасы жер ресурстарын басқару мен жер қатынастарын реттеу тәртібін айқындайды. Сонымен қатар ол осы мәселелерді шешудегі мемлекеттік органдардың құзыреті мен жауапкершілігін белгілейді.

Негізгі қағида: жер қатынастарын реттеу тек бір салалық актімен шектелмейді — ол құқықтың бірнеше саласы арқылы жүзеге асады.

Жер қатынастарын реттеудегі мемлекеттік органдардың жүйесі

Жоғары орган: Қазақстан Республикасының Парламенті

Жер қатынастарын реттеуге қатысты жоғары орган — Қазақстан Республикасының Парламенті. Оның негізгі міндеті — жер қатынастарын реттейтін заңнаманы әзірлеу және қабылдау, сондай-ақ жер қорын басқару саласында: Үкіметтің, орталық мемлекеттік органдардың, жергілікті уәкілетті және атқарушы органдардың құзыреттерін айқындайтын құқықтық негізді бекіту.

Парламент жер қатынастарын реттеуді тек жер және табиғатты қорғау заңнамасы арқылы ғана емес, сондай-ақ азаматтық және салық кодекстері сияқты жалпы құқықтық актілер арқылы да жүзеге асырады. Жекелеген жағдайларда халықаралық келісімшарттарды бекіту де осы реттеудің бір тетігі болып саналады.

Атқарушы деңгей: Үкімет, министрліктер және жергілікті органдар

ҚР Үкіметі — өз құзыреті шегінде жалпы үйлестіру және реттеу.
Министрліктер мен ведомстволар — салалық саясат пен нормаларды іске асыру.
Жер ресурстарын басқару жөніндегі уәкілетті орган — арнайы функциялар мен бақылау тетіктері.
Жергілікті уәкілетті және атқарушы органдар — аумақтық деңгейдегі шешімдер мен іске асыру.

Реттеудің негізгі бағыттары

Құқықтық және әкімшілік бағыт

Бұл бағыт заңдарды, жарлықтарды, қаулыларды, нормативтер мен нұсқауларды әзірлеу және қабылдауға негізделеді. Сондай-ақ олардың орындалуын қамтамасыз ету және заң талаптарының дұрыс орындалуын бақылау осы бағыттың өзегін құрайды.

Экономикалық бағыт

Экономикалық реттеу жерді ақылы пайдалану қағидасын іске асырумен сипатталады. Ол жерге салық салу, жалға беру төлемі, жерді бағалау және бағалы аймақтандыру, жер учаскелерін мемлекетке сату, жерді пайдалану құқығын беру, сондай-ақ ипотекалық несиелеуді дамыту арқылы жүзеге асады.

Жерді бағалау мен алып қою тәртібінің айқын болуы мемлекет пен жер пайдаланушының шығындарын әділ өтеуге мүмкіндік береді.

Жерге орналастыру және экологиялық бағыт

Бұл бағыт жер қорын категориялар, облыстар, аудандар және халық шаруашылығы салалары арасында бөлу және қайта бөлу; жер учаскелерін беру; жер алқаптарының құрамын белгілеу; жерді тіркеу және есепке алу; құқық белгілейтін құжаттарды рәсімдеу; жер мониторингі мен қорғауды жүргізу; бұзылған жерлерді рекультивациялау және қалпына келтіру; жер учаскелерін мақсатты түрде беру жобаларын сараптау сияқты әрекеттерді қамтиды.

Үкіметтің құзыреті: «Жер туралы» заң аясындағы міндеттер

2001 жылғы «Жер туралы» Заңның 10-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасы Үкіметінің жер қатынастарын реттеу саласындағы негізгі өкілеттіктеріне бірқатар бағыттар кіреді.

Стратегиялық бағдарламалар: жерді ұтымды пайдалану, топырақ құнарлылығын сақтау және қоршаған ортаны қорғау шараларымен бірге жер ресурстарын қорғаудың негізгі бағыттары мен мемлекеттік бағдарламаларын әзірлеу.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар: республикалық және халықаралық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды құру және кеңейту; халықаралық міндеттемелерді орындау; қорғаныс қажеттіліктеріне байланысты жер учаскелерін алып қою; сондай-ақ осындай аумақтардың тізімін бекіту және жер беру тәртібін айқындау.
Құжаттандыру стандарттары: жер учаскесіне меншік құқығы мен жерді пайдалану құқығын растайтын құжаттардың нысандарын бекіту және оларды рәсімдеу тәртібін белгілеу.
Әкімшілік-аумақтық өзгерістер: облыстық маңызы бар аудандар мен қалалардың шекарасын өзгерту, сондай-ақ облыстық маңызы бар қалалар айналасындағы қала маңы аймақтарын белгілеу және өзгерту мәселелері бойынша жергілікті органдардың ұсыныстарын қолдау.
Жүйелік рәсімдер: жерге орналастыру тәртібін бекіту; мемлекеттік жер кадастры мен жер мониторингін жүргізу; жерді пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру тәртібін белгілеу.
Өңіраралық мәселелер: облыстар арасындағы жер қатынастарын реттеу және өзге де байланысты мәселелер.

Нормалардың эволюциясы және нақтылау қажеттілігі

Үкіметтің құзыретін белгілейтін нормаларды салыстырмалы талдау олардың негізінен ең маңызды мәселелерді қамтитынын және басқару деңгейлерінің талаптарына сай келетінін көрсетеді. Сонымен бірге 1995 жылғы Президенттің «Жер туралы» Жарлығымен салыстырғанда кейбір құрылымдық және мазмұндық айырмашылықтар бар.

Атап айтқанда, төлем ставкаларын айқындау және жер пайдалану құқығының құн бағасын белгілеу тәртібі сияқты мәселелердің құқықтық бекітілуі тәжірибеде ерекше мәнге ие. Бұл тетіктер нақты белгіленіп, Үкімет құзыретінің шеңберінде жүйелі түрде жүзеге асуы тиіс.

Жергілікті атқарушы органдар: кеңейген өкілеттіктер және шектеулер

2001 жылғы заң аясындағы кеңею

2001 жылғы «Жер туралы» заң жер ресурстарын басқару бойынша жергілікті атқарушы органдардың өкілеттіктерін кеңейткенін көрсетеді. Бұған дейінгі нормалармен салыстырғанда бірқатар қосымша функциялар енгізіліп, кейбір өкілеттіліктер қайта бөлінді.

Бұл өзгерістердің бір бөлігі уәкілетті жер органдары мен олардың аумақтық құрылымдарының тікелей қызметіне қатысты болғанымен, жекелеген жұмыстар жергілікті бюджет есебінен қаржыландырылады. Мұндай аралас модель жерді қорғау мен пайдалануды жақсартуға ықпал етуі мүмкін.

Төменгі деңгейдегі құзыреттерді қайта қарау мәселесі

Аудандық, қалалық, поселкелік және ауылдық деңгейдегі атқарушы органдардың өкілеттіктері де айтарлықтай кеңейтілді. Дегенмен, бұл функцияларды жүзеге асыруға қажетті ресурстар мен институционалдық мүмкіндіктер әрдайым жеткілікті деңгейде ескерілді деу қиын.

Поселкелік және ауылдық органдарға жер учаскелерін беру, жеке меншікке өткізу, пайдалану құқығын рәсімдеу, мемлекет қажеттілігі үшін алып қою және сатып алу сияқты күрделі өкілеттіктерді толық көлемде жүктеу тиімділік тұрғысынан даулы. Мұндай шешімдерді аудандық және қалалық деңгейде қалдырып, төменгі деңгейге даярлау және жергілікті, техникалық сипаттағы мәселелерді беру орындырақ.

Жергілікті деңгейдегі бағдарламалар мен есептілік

Заңнамада алғаш рет жергілікті атқарушы органдардың өкілеттіктері едәуір кеңейтіліп, олар жерді ұтымды пайдалану және қорғау бойынша (облыстық, қалалық, аудандық) бағдарламаларды бекітуге, елді мекендердегі жер шаруашылығы құрылысының жоспарларын және тиісті шығыстардың бюджетін мақұлдауға мүмкіндік алды. Сондай-ақ олар жерді пайдалану мен қорғаудың жай-күйі туралы жергілікті органдар мен ұйымдар басшыларының есептерін тыңдай алады.

Салалық органдардың қатысуы

Жер ресурстарын басқаруға республиканың көптеген министрліктері мен ведомстволары қатыса алады. Мысалы, ауыл шаруашылығы саласындағы уәкілетті орган және оның ведомстволық комитеттері мен аумақтық құрылымдары жер құқықтық қатынастары субъектілеріне қатысты мемлекеттік басқару функцияларын жүзеге асырады.