Тіленші - одан туған абзал шері, Қарадан хан боп туған бәрі асыл тек

Мәди: тектілік, еркіндік рухы және Сарыарқаның сазды үні

Мәди 1880 жылы қазіргі Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Ол өз өлеңінде тектілігін, сөз ұстаған, ел билеген асылдардың ұрпағы екенін айрықша атап, бекзадалық болмысын жария етеді. Бұл таныстыру — тек шежіре емес, болмысының өзегі: намысқа берік, еркіндікке жақын тұлғаның ішкі ұстанымы.

Өнерпаз тұлға және күрескер мінез

Мәди — арқалы ақын, әнші, композитор. Оның ғазиз басы отарлықтың озбырлығына көнбей, күрескерлік сипатымен дараланды. Болашақ сазгердің балалық шағы әсем табиғат аясында өтті. Сондықтан алғашқы өлеңдерінің өзегі туған жер, шетсіз-шексіз кең дала болуы — заңды құбылыс.

Балалық шағы, тәлім-тәрбиесі және алғашқы ізі

Мәди адуынды әжесі Алшынбайдың, атасының тоқалы Ұлжанның бауырында еркелеп өседі. Бала күнінде әкесінің ағасы Қақабай да оны қатты мәпелеген. Бес жасынан бастап Қожабек медресесінде Ысқақ ишанға оқуға беріліп, зеректігімен, қабілетімен көзге түскені айтылады: істің ыңғайын тез табатын, алғыр, талапты бала болған.

Қақтығыстар, жалалы айып және қуғын-сүргін

Есейе келе Мәди Қақабайға қарасты мал-мүлікті еркін жұмсай береді. Дүние үшін ағайын арасы суып, Қақабай Мәдиді жас кезінде атастырған қалыңдығынан айнып, бұрын берген малын қайтарып алады. Осы текетірестен кейін туыстар арасындағы дау ушығып, Мәдидің қатаң жауап қайтарған қимылын «өрескел» деп бағалағандар өтірік-шын аралас жала жауып, істі ұлғайтып жібереді.

Жергілікті жуандармен ұстасқан Мәдидің батыл әрекеті, өткір өлеңдері мен асқақ әндері отаршыл әкім-қаралардың да зәресін алды. Еркіндікті насихаттайтын, азаттыққа құштар тұлғаны жазалауға ұмтылған үстем топ өкілдері оны «ұры» деген жалған жаламен Атбасар, Қарқаралы, Семей, Омбы түрмелеріне қамаған.

1915–1917: қашу, оралу және тағы бір айып

1915 жылы Мәди түрмеден қашып шығады. Ол кезде оның әндері халық арасына кең тарап үлгерген, Мәди туралы аңыз әңгімелер де айтыла бастаған еді. Атқамінер жандайшаптардан бой тасалап, ұзақ уақыт туған жерге ат ізін сала алмайды. «Шіркін-ай» әні осы ауыр шақтың лебін алып туады.

1916 жылы еліне оралады. Алайда 1917 жылы болыс билеушісі Айтқожа Теміржанов «жылқы ұрлады», «түрмеден қашты» деген айып тағып, Мәдиді қайтадан абақтыға жөнелтеді. Қазан төңкерісін Мәди Қарқаралы түрмесінде отырып қарсы алады.

Әнге берілген ғылыми баға және биік өлшем

Аласапыран өзгерістерге толы дәуірде өмірі сүргінмен өткенімен, Мәдидің әні ұмытылмады. Оның шығармаларына тұңғыш рет ғылыми баға беріп, нотаға түсірген — А. В. Затаевич. Мәдидің әрбір әнінен тәкаппар тұлға, Сарыарқаның сайын даласындай кең тыныс пен тереңдік сезіледі.

Мәди мұрасы: жәрмеңкеден әлемдік сахнаға дейін

Мәди — ұлттың рухани әлемінде өшпес із қалдырып, құйрықты жұлдыздай ағып өткен айрықша тұлға. Оның өміршең әндері Сарыарқаның сары беліндегі Қоянды жәрмеңкесінен бастау алып, байтақ елге ғана емес, алыс-жақын шет жұрттарға да тарады: бүгінде әлемдік биік сахналардан шырқалып келеді.