Біздің қазақ баласы
Қаһар — I бөлім
Ай сәулесі жүдеп, қырқаның үсті ақ шолаң тарта бастады. Құлан иектеніп атып келе жатқан таңмен бірге ылдидан шашақты сасыр, түйе жапырағы аралас, ат құлағы көрінбейтін көк шалғынды қалың кеш көрінді. Аздан соң көгілдір аспанды алтын сәулесімен шарпып, күн де қызарып шықты. Төңірек сандықтан суырған гауһардай жалт-жұлт ойнап, ғажайып сәулетті күйге енді.
Жаз ортасы ауған шақ еді. Даланың сәнге бөленген шағы өтіп, сұлу ажары кеми бастағанымен, күн сәулесіне бөккен жасыл шалғын семіз малдың түгіндей құлпырып тұр. Қалың шөп арасындағы қып-қызыл қой бүлдіргені мен сиыр бүлдіргенінен көз тұнады. Әбден саумалданып, саяу бере бастаған қымыздық та шоғырлана кездеседі. Мезгілі өтіп бара жатқан балауса көк шалғынның хош иісі таңғы кіршіксіз ауамен араласып, мұрын жарады.
Күн сәулесіне шомылған кештің беті күнгей тұс. Көш жүрісі шұғыл, үнсіз. Әдеттегідей ән шырқап, әзілдесіп сөз қағысып, бірін-бірі қуып жарысу жоқ.
Үнсіз көш
Көш басында тең үстіне қызыл ала масаты кілем жабылған күлсары атанды жетектеген солғын реңді кәрі шал келеді. Астында тобылғы күрең ат, үстінде қоңыр түйе жүн шекпен, басында төрт салалы пұшпақ бөрік. Оның соңынан тізбектелген аттылы-түйелі қалың керуен. Кейбір қомды түйелерден ағараңдаған әйел кимешектері көрінеді. Шаңырақ доңғалақты екі аяқ шиқылдақ арбаларда кемпір-шал, бала-шаға отыр. Қыз-келіншек пен бозбала ат үстінде.
Көштің оң жағында қалың жылқы қырқаны бүйірлей тасыр-тұсыр басып келеді. Соңында қара мал, одан әрі жүре жайылған қотан-қотан қой-ешкі. Пысқырған жылқы мен анда-санда боздаған түйе үні ғана естіледі. Қауырт қозғалған елдің мал тұяғынан үркіген бөдене мен жапалақ қияқ пен ши түбінен пырылдай ұшады. Асыға қимылдаған жұрт ылдидағы масағы кере қарыс қалың балқурай көмкерген айдын көлге қарай беттеді.
Таң әлетінен жау қуғандай жөңкіген бұл жүріс жұртқа бір жаманатты аңғартқандай. Көшті қоршауға алып, суыт келе жатқан сойыл-шоқпар ұстаған жүзден артық ер азамат та бар: жүздері суық, етек-жеңі түріңкі.
Сейтен және Ожар
Сол қарулы топтың ішінде қайыңның безіндей берік, қазан тастай шомбал, төртпақ келген біреу ерекше көзге түседі. Астында есік пен төрдей, ай табанды, жайма жал қара көк айғыр. Тақымында келте шоқпар, қарына темір бауырлы қайың сойыл ілген. Үлкен өткір қара көзді, ұзын қою қара мұртты адам. Таңмен бірге ашыла түскен қара сұр жүзі ақ сұпыдай. Бұл — осы көштің басшысы, Баянауылдағы Қаржастан шыққан Азнабайұлы Сейтен.
Қазіргі беті Балқаш көлінің маңындағы кең алқап. Ал арғы мақсаты — осыдан үш жыл бұрын Алтын, Алтай, Тоқа, Уақ руларының қырық мың шаңырағын ертіп, Қоқан хандығы қарауындағы Сыр бойына өтіп кеткен Қасым төренің балалары Есенгелді мен Саржанға қосылу.
Сейтенмен үзеңгілес түксиген қабақты, кескен томардай келте қара сұр жігіт қатар келеді. Сары ала қынапты, қисық табан келте қылыш тағынған. Түсі зәрлі, кісі өлтірген адамдай. Бұл — Қубетұлы Ожар. Бір кездегі барымтаға да, жауға да қатар шапқан Сейтеннің үзеңгілес досы. Соңғы үш-төрт жыл ішінде Ақмола аға сұлтаны Қоңырқұлжаның қасында болып, жақында ғана өз еліне қайтып келген.
Табиғаттың таңғы тамылжыған шырқын мал дауысы мен дабырлаған адам үні бұзып, кең даланы басына көтерді. Құрақ арасындағы елік үркіп, көл жағалай зыта жөнелді; семіз суыр да қалың ши арасына кіріп жоқ болды. Көл үстіндегі құс та у-шу, абыр-сабыр.
Ұстап, өкір және темір тор
Көл жағасына дамылдаған көш түйенің қомын алмай, қазан көтеріп ас ішпей, сәл тыныстады да қайта көтерілді. Су маңайы бір әуенге түскенде, Ожар Сейтеннің қасына қайта келіп, кеше тәмамдай алмаған әңгімені жалғады:
— Ата мекен Көкшетауды тастап, Қасым төре неге Қоқан хандығына қарай көшті? Қазақта «Бөтен елде сұлтан болғаныңша, өз еліңде ұлтан бол» деген мақал бар емес пе?
— Қасым төре қай жерде жүрсе де сұлтан, — деді Сейтен жақтырмағандай. — «Бүлік басы — бұзық» дегендей, пәле ақ патшаның Жылқы жылғы «ұстабынан» басталған жоқ па...
Сейтен патшалық «ұстаптың» мәнісін тарқатты: Орта жүздің «өкірге» бөлінуі, әр өкірдің аға сұлтанға қарауы, ал ауыр істердің «өкірлік пірказға» өтуі — бәрі түптеп келгенде қазақтың тағдырын өз қолынан шығару еді. «Темір тор жабылды, енді тырп етіп көрші» дегені де содан.
Кілтті ой
Ақ патша қазақ ісін «жеңіл дауға» және «ауыр күнәға» бөліп, ең шешуші тетіктерді өзіне қалдырды. Үкімді бекітетін сотта қазақ жоқ. Демек, шешімнің түбі бәрібір сырт қолда.
Сейтеннің сөзінде тағы бір ащы шындық бар еді: ұстапта қазақ «діншіл халық емес, шоқындыру оңай» дегендей суық ниет жатқанын да еске салды. Ожар болса, «ешкім зорланбасын, өз еркімен шоқынсын» деген сөздің де барын тілге тиек етті. Сейтен оның бұл жауабына қатты қайырылып:
— Сен оны қайдан білесің?
Ожар «Ел құлағы елу» деп екіұшты жауап қайырды. Сол сәтте Сейтеннің ішіне күдік кірді.
Алтыншаштың қасіреті
Сейтеннің көңіліндегі ауыр жара — туған інісі Тайжанның жеті жасар қызы Алтыншаштың тағдыры. Патшалық жарлықпен шектес елдердің жас қыздарын қолға түсіруге жол ашылып, қолға түскендері шоқындырылып, «мұқтаж отбасыларға» таратылуға тиіс болған. Осы зұлматтың қақпанына Алтыншаш та түскен еді.
Тайжан патшаға қарсы ереуіл ұйымдастырды деп өлім жазасына кесілген, үш ұлы Сібірге айдалған. Сол аласапыранда жеті жасар Алтыншашты қарауыл басы офицер иемденіп, Омбыдағы бір саудагерге сатып жібереді. Қыздың көркіне қызыққан генерал-майор Фондерсон оны қалап алады. Сейтен үш жыл өткенде Алтыншаштың дәл сол адамның үйінде үй сыпырушы болып жүргенін естіп, Омбыға іздеп келеді. Бірақ күзеттен аса алмай, тәуекелге бел буған сәтінде генерал-губернатор сезіп қалып, өзі ажалдан әзер құтылады.
Сейтен үшін бұл — біреудің сөз етіп тиісетін жарасы емес; көкірекке біткен шоқ. Біреу тиіп кетсе, бұрқ етер бұлқан-талқан ашудың себебі де сонда.
Салық, жеңілдік және төренің мүддесі
Әңгіме жасаққа ауысты. Сейтен «жүз қарадан бір қара» тәрізді міндеттің өзінен бұрын, соның қалай бұрмаланып қолданылатынын күйіне айтты: аға сұлтандардың малы жұтқа іліксе — зекет сұралады; жанаралдың пристабының үйі өртенсе — үлесіңді апарасың. Ал жаңа жарлықтардан ұтатыны, көбіне, төре тұқымы мен қызмет басындағылар ғана.
Ожар «патшаның тілін табу керек» дегенге бұрып, Қоңырқұлжаның Петрборға барып, қазақ жігіттері «ешқашан да сыпайға алынбайды» деген мөрлі уағда әкелгенін еске салды. Сейтен мұның қалың арғынды «шашау шығармай ұстап отыруға» қалай айналғанын меңзеп, әділетті болса патша Қасым төренің арызын неге тыңдамады деп түйді.
Қасым төре жолы және Ташкент қақпаны
Сейтен Қасым төренің бекініс салуды, приказ құруды тоқтатуды талап еткен арызы жауапсыз қалғанын айтты. Жерге әскер үстіне әскер төгіліп, Ақмола, Аякөз, Баянауыл өкірліктерінің кіндік ортасына Ақтау бекінісі салына бастаған. Қасым төре осыны сезіп, Сыр бойына ауысты: Абылайдың ақ туының астына қалың қазақты жинап, діні бір Қоқанмен тізе қосу ниеті болған.
Ожар болса, бұл бағыттың да «екі талай» екенін кекесінмен қозғады: Ташкент құшбегісімен одақтасу, Ұлытау маңына бекініс тұрғызу, алты мың қолдың әрекеті, кейін патша әскерінің жақындауымен құшбегінің тайқып кетуі — бәрі күрестің арқауын босатқан. Енді Қасым төренің балалары Есенгелді мен Саржанның Ташкентке кеңеске кетуі де қауіпке ұқсайтын.
Сейтен Ожардың мысқылынан бір суық рең сезді. Көңіліне үш күн бұрын қойнынан жұлып тастаған шұбар жылан түсті: «Бұл да қойныма кіргелі тұрған жылан емес пе?» деген ой жылт етті.
Шұбар жылан
Қараменді тауының етегінде, көш орныққанда, Сейтен жан-жағы анық көрінетін жартасты төбеге шығып көз шырымын алған. Түн. Ел жым-жырт. Күміс ай ғана жылжиды. Сол сәтте кеудесі тұсында бірдеме жыбырлағандай болды. Қозғалмады: таулы жердің жыланы уытты. Суық леп жүрегін қарып өтті.
Жылан сырғып келіп, Сейтеннің жұмулы алақанының арасына басын сұқты. Лақа бас, білектей жуан, қайрақ тастай сұр езі. Бір саусағы дір етсе — улы тілін салып жіберуі анық. Жылан әрі жылжығанда ғана Сейтен қышқаштай боп алқым тұсынан қысып ұстап, екі-үш мытып жіберіп өлексесін лақтырып тастаған.
Сейтеннің көкірек түбіндегі күдік те дәл осындай: байқамасаң, ішке еніп алады; ұстасаң — тірідей бұралаңдап арпалысады.
Ожар сөзін жуып-шайғандай болып, Қоқан құшбегілеріне сену қиын екенін, көңілі ауған жаққа жалт ете түсетінін айтты. Сейтеннің ішіндегі күдік сәл сейілгендей болды: «Ожар — баяғы Ожар» дегендей, бір қайыққа мінуге болады деп түйді.
Қоштасу сарыны
Күн кешкіріп қалған. Дала құмайттанып, жаз ортасы ауып, сары балақтана түскен таспа жоңышқа мен жатаған шеңгел көзге көбірек шалынады. Әр тұста ойдым-ойдым қарағай көрінеді. Күн соңғы сәулесін адыр үстіне жайып салып, меңіреу даланы қызғылт нұрға бөлеп, батуға айналды.
Аздан соң көш қалың қопалы, көкпеңбек ойпатқа енді. Бұл — Қаржас руының ең шалғай жайлауы. Бұдан әрі Балқаш өлкесі, Сарысу алабы, Сыр бойы басталады. Самсай көшкен жұрт арт жақтағы бұлдырай қарауытқан Арқа тауларына алаңдай қарай береді: күн батқанда, жабылған ымыртпен бірге туған өлкенің соңғы селеуіті де өшетіндей.
Дәл осы сәтте батып бара жатқан күнмен бірге азалы үн естілді: көштің бір бүйірінде жал-құйрығы күзеулі тайға мінген он төрт-он бес жасар қара торы қыз «Елім-ай» әнін сызылта салды.
Туған жердің қия алмай тау мен тасын,
Біз келеміз тия алмай көздің жасын.
Не жазып ек, жасаған, таптатардай,
Көрінгенге халқымның алтын басын.
Арман етіп жазылмас жан жарасын,
Ата-мекен тастадық кең даласын.
Өз жеріне сыя алмай барғанында,
Өгей елден, қайран жұрт, не табасың?
Шықпай жатып бесіктен қайғы торып,
Сарғалдақтай жаңбырсыз қалған солып,
Қайда барсаң алдыңда Қорқыт көрі,
Неге тудың бақытсыз халық болып?
Қыздың әні Сейтеннің көкірегін тырнағандай болды. Ән созыла берсе, артта қалып бара жатқан туған жерге деген қасіреттен жүрегінен қан тамшылайтындай. Ақыры шыдай алмай, қолын көтеріп: «Тоқтат!» деді. Ән пышақ кескендей үзіліп қалды. Көш енді шұбалаңдамай, алды-артын жиып, көлді ығыстай таяп келеді.
Мың аралдағы күдік
Алдарында жазық алаң. Одан өтсе — қол созым жердегі «өгей өлке». Сейтен бірдемеден сескенгендей атының басын тарта берді. Көлмен қатарласа созылған қалың қопа қамыстың көз жетер-жетпес бір тұсынан әлдене қараң ете түскендей болды. Қырағы көзіне сенсе де, не екенін анық айыра алмады: аң ба, адам ба?
— Сейтеке, — деді Ожар атын тебініп таяй түсіп. — Көшті жинақы ұстамаса болмас. Бұл Мың арал қойнауы қорқынышты. Қабан да, жолбарыс та бар деседі. Жаңа байқадыңыз ба, ана бір тұстан жүгірген қасқырды?
— Мен адам ба деп едім.
— Бұл араға адам қайдан келсін. Мен анық көрдім: қасқыр. Сірә, қоян қуып жүрген болар, секіре жүгірген түрі сойқан.
— Қасқыр болса, қасқыр шығар. Жасың ғой, анық көрсең...
Енді көш бұрынғысынан да жинақы жүрді. Сойыл-шоқпар ұстаған қарулы жігіттер жан-жағынан қоршап, мал біткенді ортаға алып, шашау шығармауға кірісті.