Киіктің мүйізін алып, сағыз топырақ қазайын
Бір таудың шағыл тасты бөктеріндегі арса-арса жартастың қуысын қара қарға мекендепті. Одан жоғарырақ көгалды қонысты ұлар жайлапты. Көрші болған соң, екеуі көпке дейін бір-біріне барып-келіп, ұзақ-ұзақ әңгімелесіп жүріпті.
Бірақ бір күні сөзден сөз туып, екеуі өз артықшылықтарын тізіп, мақтана бастайды. Мақтан ақыры таласқа ұласып, «кім күшті, кім әлсіз?» дегенді сынап көруге бел байлайды. Сөйтіп, ұлар мен қарға күресіп күш сынасуға келіседі де, мынадай шарт қояды:
Шарт:
Жыққаны жығылғанын жеуге тиіс.
Жеті күндік арпалыс және жеңіс сәті
Осылайша ерегескен екі құс алыса кетеді. Әрі тартылып, бері тартылып, бірін-бірі ала алмайды. Арпалыс жеті күн, жеті түнге созылыпты. Ешқайсысы жығылмапты.
Сегізінші күні сәске кезінде өліп-талып, барын салып тұрған қарға сүрініп кеткен ұларды басып қалыпты. Кеудесіне мініп алып: «Енді мен сені жеймін!» — деп қоқиланыпты.
Сонда ұлар қайсарланып: «Ей, қарға, серттен таймайтын — мен. Дұрыс, сен жықтың, мен жығылдым. Енді мені жеуге хақың бар. Бірақ бір өтінішімді орында» — депті.
Қарға сырлас, тату көршісінің көңілін қимай: «Мен тасбауыр емеспін. Өлер алдындағы тілегіңді айт» — дейді.
Ұлардың айласы: «Тұмсығыңды жуып кел»
Ұлар ақтық өтінішін айтыпты: «Қарға, сен жерге жатқанның бәрін талғамай шоқи бересің, рас па?» Қарға мойындап: «Тамақ іздеген соң, шоқу керек қой» — депті.
Сонда ұлар сөзін жалғайды: «Ендеше тұмсығыңның кірі бес батпан. Менің етім сүттен ақ, қардан таза. Мені сол таза қалпымда жесең, өмір бақи аузыңнан дәмі кетпейді. Сондықтан бұлақ басына барып, тұмсығыңды жуып кел» — дейді.
Қарға бұл өтінішті құп көріп, ұша жөнеледі.
Бір тілектің соңынан бір тілек: жол үстіндегі кедергілер
Қарға өзі су ішіп жүретін жіңішке бұлаққа келіп, алдымен шөлін қандырайын деп суды сіміре бастайды. Күні-түні алысып, әбден қаталаған екен: бармақтай ғана көзінен жылтылдап ағатын су таусылып, бұлақ суалып қалады. Қарғаның тұмсығы қара батпаққа батып кетіп, бұрынғысынан бетер былғанады.
Енді үлкен су іздеп, таудан-тауды асып, сай-саланы кезеді. Ақыры түбінде мөлдір суы мөлтілдеп тұрған бір құдыққа тап болады. Бірақ суды қалай алатынын білмей, дағдарады да, құдықтан өтініп сұрайды: «Құдық досым, мөлдір суыңнан берші. Тұмсығымды жуайын да ұлардың тәтті етіне тояйын» — дейді.
Құдық қарқ-қарқ күліп: «Бұл су — шөлдеген жолаушыларға. Лас тұмсығыңды батырып былғауға көне алмаймын. Керек болса, шелек тауып кел. Соған құйып берейін» — депті.
Шелек іздеу: көзенің талабы
Қарға күні бойы қонбай ұшып, бір ауылға жетеді. Бір кезде күресінде жатқан түбі тесік көзеге көзі түсіп, қуанғанынан қасына қонады: «Көзе, досым, бір жолға тілімді алшы. Саған құдықтың суын құйып, тұмсығымды жуайын да ұлардың тәтті етіне тояйын» — деп қиылады.
Түбі тесік көзе ашуға булығып: «Күресінде жатыр екен деп мені мазақтама. Маған да талай күш, ақыл-ой, өнер жұмсалған!» — дейді.
Қарға мазақтамағанын айтып, бар сырын жайып салады. Сонда көзе жаны ашып: «Сағыз топырақ тауып әкел. Балшық илеп, менің түбімді жама. Сосын құдықтан су құйып аласың» — деп кеңес береді.
Сағыз топырақтың шарты: киіктің мүйізі
Қарға сағыз топырақ іздеп, бір адырдан табады да, өтініш айтады: «Сағыз топырағыңнан берші. Көзенің түбін жамаймын. Бүтін көземен құдықтан су алып, тұмсығымды жуайын да ұлардың етіне тояйын» — дейді.
Сағыз топырақ қырыстана: «Тіленшіге берер балшығым жоқ. Маған да еңбек керек. Өте қажет болса, киіктің мүйізін тауып әкеліп, өзің қазып ал» — депті.
Қарғаның амалы таусылады. Бірақ ұлардың «тәтті еті» ойынан шықпай, тәуекелге бел байлап, жалпақ далада қос құралайын ертіп жайылып жүрген киікке келеді.
Қарға жалынышты кейіппен: «Киік досым, мүйізіңді берші. Онымен сағыз топырақты қазып алып, көзені жамаймын. Көземен құдықтан су тартып, тұмсығымды жуайын да ұлардың тәтті етіне тояйын» — деп өтініпті.
Киік жүрегі елжіреп: «Мен шөл далада қауіп-қатердің ішінде жүремін. Мүйізім — өзіме де, жас құралайларыма да керек. Дегенмен, іздеп келген екенсің, меселіңді қайтармайын. Бірақ мүйізім қайта өсіп жетілгенше, балаларыма жатып жейтін шөп жинап бер» — дейді.
Шөптің шарты: орақ
Қарға бірнеше күн қонбай ұшып, көгілдір тауға жетеді. Демін алып, тауға мұңын шағады: «Тау досым, сенің шөбіңді киікке апарып берейін. Киіктің мүйізін алып, сағыз топырақты қазып, көзені жамайын. Құдықтан су құйып, тұмсығымды жуып, ұлардың тәтті етіне тояйын» — дейді.
Тау: «Шөпті мен саған бере алмаймын. Адам өз қолымен орып алады. Қажет болса, орақ тауып кел де, қалағаныңша ор» — депті.
Орақтың шарты: ұста
Қарға ел-елді шарлап жүріп, егін орып жатқан ораққа тап болады. Өтінішін айтып жалынады. Бірақ орақ: «Мен өзімнен-өзім орақ боп қалған жоқпын. Темірімді ұста отқа қыздырып, балғамен соғып шыңдаған. Сол ұстаға бар да, жаңа орақ соқтырып ал. Менің өз жұмысым көп» — депті.
Қарға бұл азаптың бәрі өз жеңісінің кесірінен болғанына күйінеді: «Ұлар жеңсе ғой, мұның бәрін өзі көрер ме еді?» — деп өкінеді. Дегенмен, ақыры ұстаның дүкеніне барады да, көрген қорлығын айтып зар еңірейді.
Ұста жаны ашып: «Орақ соғып берсем, қалай алып кетесің?» — деп сұрайды.
Қарға: «Аяғыма қыстырып аламын» — дейді. Ұста: «Болмайды. Қолың жетпейді, құлатып алып, біреуді жазым етесің» — деп тоқтатады.
Сонда қарға: «Ендеше мойныма іле сал» — деп ыждаһаттанады.
Ұста күліп, қалағанын істейді: қылп етсе, қыл қиятын өткір орақты қарғаның мойнына іліп береді.
Түйін: ашкөздікке байланған ақыл ақыры өзіне қайтады
Енді бәрі орындалады деп масайраған қарға қуанышын ішіне сыйғызбай, отырған жерінен ұмсына көтеріледі. Бірақ жерден қарыстай ғана көтерілгенде, алмастай өткір орақ мойнын қырқып түсіпті.
Мұны көргендер: «Ақылсыздың істеген ісінің ақыры — өзін көрге жығады» — десіпті.