Қыз мұның қалай деп сұрар
Ерте кезде бір дәулетті бай болыпты. Оның жалғыз ұлы бар екен. Бай ұлы ержетсе де, уақтылы қалың беріп, үйлендірмей жүреді.
Бала бой жетіп, қатар-құрбылары: «Бізбен жүрші, бәленше байдың қызын алып берейік», — дейді. Бірақ жігіт: «Бармаймын», — деп көнбейді.
Құрдастары одан күдер үзіп, оны «қызтеке» деп келемеждейді. Бұл өсек бір күні әке-шешесінің де құлағына тиіп, ел ішіне: «Дүниеқор бай жалғыз баласына қатын әпермейді» деген сөз тарап кетеді.
Әкенің талабы, баланың шешімі
Бай баласын шақырып алып: «Өзің сүйіп таңдап әйел ал. Дәулетім жетеді. Төрт түліктен сауда қыл, босқа жүрме. Төңіректі төрт айналып шық», — дейді.
Жігіт келісіп, мал алып, жанына жағымпаз жігіттерді ертеді. Бірақ қанша сапар шексе де, күннің батысын да, шығысын да араласа да, көңілінен шығатын сұлу қыз таппай қайтады.
Әкесі: «Бұл қалай болды?» — дегенде, баласы: «Әке, мен әйел алмаймын», — дейді.
Сонда әкесі: «Онда еншіңді ал да кет», — деп қатал шешім шығарады.
Жігіт есік алдындағы жаңадан бұзаулаған сиырды және төрдегі алтын жанат ішік сұрайды. Әкесі сұрағанын береді. Жігіт қалған еншісін алып, жолға шығып, бір жерге барып тұрақтайды.
Ақ сәлделі қарт және «екі дүниелік» ұғымы
Бір күні жігіттің үйіне ақ сәлделі жолаушы қарт келеді. Ол бір келсе, қайта-қайта келіп, үшінші келгенінде: «Үлкенге неге кішілік жасамайсың?» — дейді.
Жігіт жөн сұрасып, өз жайын айтады. Қарт: «Неге әйел алмадың?» — дегенде, жігіт: «Екі дүниелік әйел кездеспеді. Бір дүниелік әйел алғым келмейді», — дейді.
Қарттың сөзі
Қарт күрсініп: «Екі дүниелік әйел бұл дүниеде үшеу-ақ», — дейді. «Екеуі туған, біреуі туған жоқ. Бірі — кемпір, оны ала алмайсың: бала-шағасы бар. Екіншісі — біреуге тиюге жақын, сүйгені бар, саған тимейді. Үшіншісі — жоқ. Оны қалай аласың?»
Жігіт: «Ендеше, осылай отыра беремін», — дейді. Сонда қарт оған айла-тәсілін үйретеді.
Айла: сертке салған сөз
1) Қайыршы кейпінде бар
Күйеуге тиюге дайындалып жатқан қызға қайыршы болып бар. Бауырсақ пен ет берсе, «енеме бер» деп қызға ұстата сал.
2) Қуылсаң да кетпе
Отауда оңаша қалғанда қыз саған «кет» деп ұрсып, ұрып-соғуы мүмкін. Сонда да қайтпа.
3) Сертті еске сал
Екеуі ұйықтағанда қыздың арқасынан құшақта да: «Екі дүниелік ер болмаса, бір дүниелік ерге тимеймін деген сертің қайда?» деп, сөзін өзіне қайтар.
Жігіт қарттың айтқанының бәрін істейді. Қыз бұрылып келіп жігіттің мойнынан құшақтайды. Жігіт те құшақтайды. Екі құшақ ажырамай, жабысып қалады.
Жұрттың дауы
Сол сәтте іргедегі күйеуі: «Мұның қалай?» — деп дабыл қағады. Ел жиналады. Екеуін ажырата алмай, әркім әртүрлі үкім айтады. Ақыры жұрт оларды сол күйі тастап кетеді.
Үш күннен кейін ғана құшақтары ажырап, екеуі баяғы сиыр байланған жерге келіп отыра береді.
Ішік, ат, сиыр, тымақ: бір күндік базарлықтың сабағы
Бір күні бұл маңға керуенші саудагерлер келеді. Бірі келіп от сұрап алып, керуен басшысына: «Еркегі онша емес екен, әйелі сұлу екен», — дейді. Саудагерлердің бәрі көріп, әйелдің көркіне таңырқап, үнсіз кері қайтады.
Ертеңіне әйел күйеуіне: «Ішікті төрге қыстырып қайтеміз? Керуеншілермен барып, базарға сатып кел», — дейді. Жігіт келісіп, керуенге ереді. Жол бойы жаяулап жүріп отырады.
Ішікті атқа айырбастау
Жолда бір мырза кездесіп, ішікті сұрайды. Жігіт: «Астыңдағы атыңды берсең болды» — деп, ішікке бір ат алады.
Атты сиырға айырбастау
Керуеншілер ашуланса да, жігіт оған мән бермей, жолда бір пақырға атын сиырға айырбастап жібереді.
Сиырды тымаққа айырбастау
Тағы бір қайыршыға кездесіп, сиырды оның тымағына ауыстырады. Артынша дауыл соғып, тымақты теңіз желі ұшырып әкетеді.
Керуеншілер базардан қайтып оралады. Ал сұлу әйелдің күйеуі құр алақан келеді.
Әйелдің тоқтамы: әр айырбастың астары
Әйелі жымиып: «Жігітім, базарлығың болды ма?» — дейді. Жігіт болған жайдың бәрін тізіп айтады.
Әйелі ренжіместен: «Ішікті атқа айырбастағаның дұрыс — ат адамның қанаты», — дейді.
«Атты сиырға айырбастағаның да жөн: сүтке сүт қосылады, елге ел қосылады», — дейді.
«Сиырды тымаққа айырбастағаның тіпті жақсы болыпты: жігіттің басы түзелмей, ісі түзелмейді. Басыңды түзегенің орынды», — дейді.
Ал тымақтың суға кеткенін: «Басыңа төнген бір бәленің кеткені. Енді ісің оңалар», — деп жориды.
Керуеншілер жігіттің де, әйелдің де мінезіне разы болып, өздерінің артынып-тартынып келе жатқан дүниелерінен бөліп береді.