Ұрықтанудың мәні
Ұрықтану және оның мәні
Аталық және аналық жыныс жасушаларының ядролары қосылып бірігуі (кариогамия) нәтижесінде жұмыртқа жасушасының дамып-жетілуіне жағдай туатын процесс ұрықтану деп аталады.
Маңызды қағида: ұрықтану — қайтымсыз, бір бағытта жүретін процесс. Бір рет ұрықтанған жұмыртқа жасушасы қайтадан ұрықтанбайды.
Ұрықтанудың биологиялық мәнін екі негізгі құбылыс айқындайды: сингамия (аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылып бірігуі) және кариогамия (ядролардың қосылуы).
Жануарлардағы ұрықтану
Жануарларда ұрықтану процесі бірнеше фазаға бөлінеді. Әр фаза жасушалық деңгейде нақты өзгерістермен сипатталады және болашақ зиготаның қалыптасуына алып келеді.
1-фаза: Сперматозоидтың жұмыртқаға бекінуі және активтену
Бірінші фазаның басталуы — сперматозоидтың жұмыртқа жасушасының кез келген нүктесіне бекінуі немесе микропиле арқылы оған енуі. Сперматозоид басының жұмыртқа жасушасымен түйісуі химиялық реакциялар тізбегін іске қосады. Осы кезең жұмыртқаның активтену фазасы деп аталады.
2-фаза: Пронуклеустардың түзілуі және кариогамияға дайындық
Жұмыртқа жасушасына бір сперматозоид енуі (моноспермия) жиі кездеседі, ал кейбір жануарларда бірнеше сперматозоидтың енуі (полиспермия) мүмкін. Сперматозоид жұмыртқа ішіне енген соң аналық ядромен қосылуға дайындала бастайды: сперматозоид ядросы біртіндеп ісініп, интерфазадағы ядроға ұқсас күйге өтеді. Мұндай ядро аталық пронуклеус деп аталады.
Аналық пронуклеус және мейоздың рөлі
Сперматозоид ядросымен қосылып бірігуге дайын тұрған жұмыртқа жасушасының ядросы (мейоздың барлық фазаларынан өткеннен кейін түзілетін) аналық пронуклеус деп аталады. Әртүрлі жануарларда сперматозоидтың жұмыртқамен түйісуі және ядроға ену сәтінде жұмыртқа жасушасы жетілудің әртүрлі бөліну сатысында болуы мүмкін. Кариогамия мейоз аяқталғаннан кейін ғана (яғни аналық пронуклеус түзілген соң) жүзеге асады.
Зиготаның түзілуі және диплоидтылықтың қалпына келуі
Ұрықтану актісінде екі гаплоидты пронуклеус бір ядроға бірігіп, зигота түзіледі. Бұл сәт жынысты көбею процесінің кульминациялық кезеңі болып саналады. Алдыңғы ұрпақта мейоз кезінде ажыраған гомологиялық хромосомалар кариогамия нәтижесінде зиготаның бір ядросында қайтадан бірігеді. Осылайша жыныстық көбею барысында хромосомалардың диплоидты жиынтығы қалпына келеді.
Өсімдіктердегі ұрықтану
Өсімдіктердегі ұрықтану процесі негізінен жануарлардағы ұрықтануға ұқсас болғанымен, бірқатар ерекшеліктерімен ажыратылады. Микрогаметогенез барысында екі спермий түзіледі: олар тозаң дәнінің ішінде немесе тозаң түтігі тозаң дәні өскен кезде қалыптасады.
Тозаң түтігінің өсуі және ұрық қалтасына жетуі
Тозаң түтігі өсіп, ұрық қалтасының микропилесіне дейін жетеді де жұмыртқа аппаратымен — жұмыртқа жасушасымен және синергидтермен — байланысады.
Ескерту: бастапқы мәтін осы тұста үзілгендіктен, өсімдіктердегі үрдістің келесі кезеңдері (қосарлы ұрықтану сияқты) берілмеді.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы