Сен жігіттің сырттаны екенсің
Наурызбай батырдың тарихи тұлғасы
Құттымбет (Құтпанбет) ұлы Наурызбай (1706–1781) — жоңғар басқыншыларына қарсы күресте аты шыққан әйгілі батыр, белгілі қолбасшы. Ол Ұлы жүздің Шапырашты тайпасының Асыл руынан шыққан. Қонысы қазіргі Алматы қаласы маңындағы Жалпақтөс пен Серіктас өңірлері болған.
Ел басына түскен ауыр кезең Наурызбайды өз замандастары сияқты ерте есейтті. Халық жадында оның торы ала тұлпар мініп, шойын шоқпар ұстаған, қайраты мен айбыны ерекше батыр ретінде сақталуы да осы ерте қалыптасқан тұлғасымен байланыстырылады.
Аңырақай және батыр атануы
Наурызбайдың ғұмыры жоңғарларға қарсы шайқастармен өтті. Ол әйгілі Аңырақай шайқасына қатысып, жиырма үш жасында қалмақ батырлары Шамалхан мен Қаскелеңді жекпе-жекте өлтіріп, батыр атанды.
Халық жырындағы сипат
«Наурызбайдың екпіні таудан асқан тасқындай,
Қалмақты қойдай қырады, оттан-судан тартынбай.
Торы ала тұлпар астында, шойын шоқпар қолында.
Түйе тұрпатты тұтқыр ер, оңды-солды ұрады».
Аңырақай шайқасы қазақ жұрты біріксе, жауды жеңуге болатынын және жау қолында қалған жерді азат ету мүмкін екенін айқын көрсетті.
Абылай хан тұсындағы жорықтар
Абылай Арқаға барғаннан кейін жан-жаққа жаушы жіберіп, жаңа күш топтайды. Осы тұста Ұлы жүзден Өтеген, Райымбек, Наурызбай секілді батырларды шақыртады. Райымбек бара алмай қалады, ал Өтеген мен Наурызбай жауынгерлерін ертіп, белгіленген мерзімде жетеді.
Кейін Өтеген батыр Абылайдың Қытаймен жүргізген қарым-қатынасының саяси мәнін толық түсінбей, қарсы болып еліне қайтады. Ал Наурызбай Абылайдың қасында қалып, оның сенім артқан батырларының біріне айналады.
1750–1752 жылдары Наурызбай Бәсентиін Малайсары, Қыстық Малай, Шапырашты Қасқары батырлармен тізе қоса қимылдап, қазақ қолының жеңісті жорықтарын жалғастырып, жоңғарларды Тұрпаннан асыра қуып тастайды.
Отбасы қасіреті
Жоңғарларға қарсы азаттық соғысына Наурызбаймен бірге Құдайберген, Шолпан, Дүйсен атты бауырлары да қатысқан. Алайда олардың бәрі жау қолынан қаза тапқан.
Кенесары дәуіріндегі Наурызбай туралы тарау
Маңызды ескерту
Төмендегі мәтінде Наурызбайға қатысты мерзімдік және тұлғалық сәйкессіздіктер бар: жоғарыда Наурызбай (1706–1781) деп берілсе, кейін 1822 жылы туғаны айтылады; сондай-ақ Кенесары қозғалысы (XIX ғ.) Абылай дәуірінен кейінгі кезең. Дегенмен бастапқы материалдың құрылымын сақтай отырып, бұл бөлікті редакциялық тұрғыда тілін түзеп, мазмұнын ықшамдап бердік.
Мәтіннің келесі бөлімінде Наурызбай Кенесары ханның жанындағы ең сенімді серігі, қолбасшыларының бірі ретінде суреттеледі. Бойы биік, денесі тік, жауырыны қақпақтай, кеудесі кең тұлға деп бейнеленіп, өнерге де жақын болғаны айтылады: ақын, әнші, күйші-композитор ретінде «төрелер күйлері» дәстүрімен байланыстырылған.
Жауынгерлік сипат
Наурызбай орыс және Қоқан әскерлеріне қарсы ұлт-азаттық көтерілістің бел ортасында жүріп, аса жауапты тапсырмаларда алдыңғы шептен табылғаны айтылады. «Оң қолында төрт жігіттің күші бар» деген сөз оның айрықша қуатын меңзейді.
Абыздың болжамы
Бір күні Наурызбай көп жасаған Абыз қартқа өзін сынатпақ болып барады. Абыз: «Бұл өмірде сенен артық ер көрмедім. Сен — жігіттің сырттанысың. Бірақ мейірімің аз, бағың маңдайыңда ғана, ғұмырың қысқа болады» деп толғайды.
Қоршаудан шығу туралы кеңес
Қол аз күшпен қоршауда қалған сәтте, Наурызбай: «Маған Ағыбай мен Құрманды бас қылып жүз жігіт беріңіз, қырғыз шебін жарып өтіп жол ашайын» дейді. Бірақ Кенесары: «Жүйріктер қашып құтылар, қалған жұрт қырылмай ма? Маған сеніп ерген елді тастап өз басымды сақтасам, кім боламын? Өлсек — бірге, құтылсақ — бірге!» деп тоқтам айтады.
Кейін орыс, қазақ және қырғыз манаптарының қолы жан-жақтан қысқанда көптеген батырлар опат болып, Кенесары хан тұтқынға түседі. Наурызбай, Ағыбай, Жекебатыр аз ғана топпен жау шебін бұзып өтеді. Алайда Наурызбай үшін тұтқындағы ағасын тастап кету — ауыр күйік еді.
Ажалға бас тіккен серт
Ол Ағыбай батырға: «Кене ағамды не жаудан арашалап алайын, не бірге өлейін. Ағамнан жаным артық емес» деп, жалғыз өзі жау жатағына қарай бет алады.
Мәтіннің баяндауынша, Кекілік тауындағы ұрыста Наурызбай мен Кенесары қырғыз қолынан қаза табады. Қай дәуірде айтылса да, бұл сюжет Наурызбай бейнесін тәуелсіздік пен бостандық жолындағы құрбандықтың символы ретінде көрсетеді.
Қорытынды жолдар
Ерлігі Наурызбайдың ерек еді,
Хан Кене ақылы асқақ, зерек еді.
Біреуі — оба болған ағаштай терек еді,
Біреуі — намыс десе өлер еді.
Екеуі қапылыста қаза тапты,
Қазақтың баласына керек еді...
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.