Бұрынғы заманда, ылғи аң аулауды әдет қылған бір патша болыпты

Аңшылық пен уәде

Ертеде аң аулауды әдет қылған бір патша болыпты. Бір күні ол аң аулап жүріп, ағаш басында отырған бүркітті көреді де атуға ыңғайланады. Сол сәтте бүркіт тіл қатып: «Ей, патша! Мені атпаңыз, мен сізге бір күні керек болармын» — дейді.

Патша бұл сөзге мән бермей, тағы оқталғанда бүркіт қайта-қайта жалынған екен. Үш рет өтінген соң ғана патша ойға қалып, бүркітті үйіне алып келіп, шамамен екі жыл асырайды.

Қайтарылған қорқыныш

Екі жылдан соң патша кедейленіп, бүркітті асырауға шамасы келмей қоя береді. Бірақ бүркіт қанатын көтеріп ұша алмайды. Сонда ол: «Не қылсаң да тағы бір жыл күт, мұратыңа жеткізейін» — деп жалынады.

Патша жұрттан қарыз алып, тағы бір жыл бағады. Бір жыл толғанда, бүркіт патшаны үстіне мінгізіп ұшырып әкетеді. Жол-жөнекей бүркіт оны үш рет дарияға тастап, қайта көтеріп алып: «Қорықтың ба?» — деп сұрай береді. Патша әр жолы ажалдан аман қалғандай күй кешеді.

Үш үй, үш сын

Бүркіт биіктеп ұшып бара жатып, айналаны көрсетеді: оң жақта сахара, сол жақта бір үй. Ол үй — бүркіттің кіші қарындасының үйі екен. Сол үйге қонғанда, қарындасы ағасын қарсы алғанымен, патшаны менсінбей қораға тастап кетеді де, байлаулы итін босатып жібереді. Ит патшаны талап жібере жаздайды.

Бүркіт келіп патшаны арашалап алып, қарындасына ашуланып ұшып кетеді. Артқа қарағанда, әлгі үйдің қызыл жалынға оранып жанып жатқанын көреді: бұл — қонақты қорлағанының жазасы еді.

Осылайша олар ортаншы қарындасының үйіне де барады. Ол да патшаны қораға тастап, итке талатады. Бүркіт тағы арашалап әкетеді, артта үйі отқа оранғаны көрінеді.

Ақырында бүркіт шешесі мен ағасының үйіне алып келеді. Бұл жолы олар патшаны құрметпен қарсы алады. Бүркіт: «Баяғы жақсылығыңызды ақтайын» — деп, патшаны еліне қайтаруға уәде етеді.

Екі сандықтың сыры

Бүркіт патшаға бір кеме және екі сандық береді: бірі — қызыл, бірі — көк. «Үйіңе жеткенше ашпа. Жеткен соң қызылды сарайдың арт жағында, көкті алдыңғы жағында аш», — деп қатаң ескертеді.

Алайда жолда кеме бір аралға тоқтап қалады. Шыдамы таусылған патша қызыл сандықты ашып қалады. Сол-ақ екен, аралдың іші малға толып кетеді. Ол не істерін білмей, сандыққа қайта сыйғыза алмай жылайды.

Сол сәтте дариядан бір жұмбақ адам су жарып шығып: «Егер малды қайта сандыққа сыйғызып берсем, үйіңде өзің білмейтін бір нәрсені маған бересің бе?» — дейді.

«Үйімде мен білмейтін не бар?» деп ойлаған патша келіседі. Әлгі адам малды қайтадан сандыққа сыйғызып береді де, суға сүңгіп ғайып болады.

Бағасы ауыр уәде

Патша еліне келсе, үйінде одан бейхабар бір қуаныш болыпты: ханым ұл туған екен. Патша қуанып сүйгенімен, іштей әлгі уәдесін есіне алып, қапаланып жылайды. Ханым сұрағанда, ол шындықты бірден айта алмайды.

Кейін патша сандықтарды айтылғандай ашады: қызыл сандықтан төрт түлік мал қаптап шығады, көк сандықтан бұлбұл сайраған бақ жайқалып кетеді. Байлыққа мастанған патша уәдесін ұмытып қалады.

Бір күні өзен бойында аң аулап жүргенде, баяғы су адамы қайта шығып: «Беремін дегеніңді ұмыттың ба?» — дейді.

Патша үйіне келіп, ханымына бәрін айтып береді. Ертеңіне екеуі көз жасын тыя алмай, баласын өзен бойына апарып тастайды.

Мыстанның ақылы және он екі аққу

Тасталған патшазада үйіне қайтпай, беті ауған жаққа жүреді. Бір қалың тоғай ішінде лашыққа кірсе, ішінде мыстан кемпір отыр екен. Ол жағдайын тыңдап болып: «Дария жағасына барып, қамыстың ішіне жасырын. Аспаннан он екі аққу ұшып келеді: олар шешініп, қыз болып шомылады. Үлкен қыздың кебенегін ал да, ол “мен сендікпін” дегенше қайтарма» — деп кеңес береді.

Патшазада дәл солай істейді. Он екі аққу келіп, он екі қызға айналып шомылады. Ол үлкен қыздың кебенегін алып қояды. Басқалары киініп ұшып кетеді де, үлкені — Ғайнижамал — қалып қояды.

Ғайнижамал жалынса да, патшазада бермейді. Ақырында ол атын айтып: «Мен сендікпін! Қашан керек қылсаң да әзір боламын» — деп уәде берген соң ғана кебенегін қайтарады. Ғайнижамал киініп, құс болып ұшып кетеді.

Су патшасының сынақтары

Жолда патшазада қаһарланған үш батырға кездесіп, оларды серік етеді. Кейін бәрі су патшасының алдына келеді. Су патшасы: «Бүгін түннен қалдырмай дарияның үстіне көпір сал. Бітірмесең, басыңды аламын» — деп бұйырады.

Патшазада қиналып жылап келе жатқанда, терезеден Ғайнижамал қарап, жайын сұрайды. Ол бәрін айтады. Ғайнижамал: «Жылама. Ертеңге дейін бәрі дайын болады» — дейді.

Түн ішінде көпірге керек ағаш атаулы әзір болып, таң атқанша көпір салынады. Су патшасы разы болып, енді сарай ішіне бау-бақша, шарбақ, бұлбұл сайраған сандал орнатуды бұйырады — мұны да Ғайнижамал істетіп береді.

Ақырында су патшасы соңғы шартын айтады: «Он екі қызымның біреуін үш рет таба алсаң — беремін, таба алмасаң — басыңды аламын». Ғайнижамал алдын ала белгі береді: бірде орамалынан, бірде киімін түзегенінен, үшіншіде басынан ұшқан шыбыннан танисың дейді. Патшазада үш рет те Ғайнижамалды дәл табады.

Қашу және құтылу

Су патшасы енді қызын қосамыз деп, думанды той қамына кіріседі. Бірақ ол жас жұбайларға қастық ойлап, шойын қып-қызыл болғанша монша жақтыруды бұйырады. Ғайнижамал мұны сезіп: «Қашайық, әкеміз бізге қастық қылады» — дейді.

Екеуі қашады. Қуғыншылар жақындағанда Ғайнижамал сиқырмен кейіп ауыстырады: бірде аттарын тоғай қылып, өзін құдық қылып, күйеуін қарт шал кейпіне түсіреді; бірде өзін ескі мешіт, күйеуін қарт қожа етеді. Қуғыншылар алданады.

Ақырында су патшасының өзі қуған кезде, Ғайнижамал аттарын балдан тәтті бұлаққа айналдырып, екеуін үйрек қылып жібереді. Су патшасы бұлақтан іше-іше іші жарылып өледі. Екеуі қайта қалпына келіп, елге жақындайды.

Ұмытылған сөз, айтылған шындық

Ел шетіне келгенде Ғайнижамал: «Алдымен өзіңіз барып ата-анаңызбен амандасыңыз. Бірақ жұртпен сүйіскенде, қарындасыңызбен сүйіспеңіз» — деп ескертеді.

Патшазада үйіне барып, қуаныштан ескертуін ұмытып, ата-анасымен де, қарындасымен де сүйіседі. Ғайнижамал үш күн тосып, келмеген соң, қалаға кіріп, нашар кемпір кейпіне еніп, бір кемпірдің үйінде тұрады.

Сол уақытта патшазада басқа бір сұлтанның қызын алмақ болып, тойға шақырып жар салады: әр адам бір-бір тұшпара алып келсін дейді. Ғайнижамал тұрған үйдің кемпірі де тұшпара қамына кіріседі. Ғайнижамал өзі пісіруге сұранып, қамырдың ішіне ірімшікпен қоса бір еркек, бір ұрғашы кептерді салып жібереді.

Той үстінде патшазада тұшпараны кесе бастағанда, ішінен екі кептер ұшып шығады. Ұрғашысы аузына ірімшік тістеп қашқанда, еркегі: «Маған жартысын бер!» — деп таласады. Сонда ұрғашысы: «Жоқ, бермеймін! Берсем, Ғайнижамалды ұмытқан мына патшазададай сен де ұмытасың!» — дейді.

Осы сөзден-ақ патшазада бәрін түсініп, Ғайнижамалды танып қояды. Екеуі қайта қауышып, тойды енді соған арнап жасайды. Сөйтіп, екеуі қосылып, бала сүйіп, ұзақ ғұмыр кешіпті.