Бала арғымаққа лып етіп мінді
Қарттың аманаты
Ерте, ерте заманда мұсылман бір қарт өмір сүріпті. Бәйбішесі ерте қайтыс болған, өзі де науқас меңдеп, ажалы таяп қалған екен. Қолында азғантай қой-ешкісі болыпты. Малын үш ұлы бағады, бірақ ауыр жұмыстың көбі кенже ұлдың мойнында: екі ағасы еріншек, өз жайын ғана күйттейді.
Бір күні қарт қатты ауырып, өлімнің жақын екенін сезеді. Үш ұлын шақырып алып, мына дүниені бір Құдай ғана билейтінін, жақсылықтың жерде қалмайтынын, иманның отқа күймейтінін айтады. Өз өмірінде біреудің ала жібін аттамағанын, әлсіздің көз жасына қалмағанын, бөтеннің байлығына көз салмағанын еске салады.
Өсиет
Қарт түсінде аян көргенін жеткізеді: өзі бұл жалғаннан өтеді, ал балаларын уайымдамауын ескертеді. Бірақ бір шарт бар екен: қартты жерлеп болған соң, үш ұлы кезекпен қабірінің басына келіп, үш түн күзетіп түнеуі керек.
Кенже ұлдың адалдығы
Қарт дүние салған соң, ұлдары әкесін арулап, терең қазып жерлейді. Бірақ жерлегеннен кейін екі үлкен ұл «бәрі бітті» дегендей, өз беттерімен кетпек болады. Сонда кенже ұл оларды тоқтатып: әкесінің аманатын еске салады. «Үш күн күзетсек, өлген әкеге сауап, өзімізге де пайда», — дейді.
Алайда үлкені қорқатынын айтады, екіншісі сылтау іздейді. Кенже ұл әкесінің айтқанын бұзбай, бірінші түнді өзі күзетіп шығуға бекінеді.
Бірінші түн: күрең арғымақ
Түн қоюланып, айнала жым-жырт қалғанда, бала тоңса да, дұға оқып, таңды көзбен атқарады. Таң шапағымен алты қат көктен нұр шашып, ер-тұрманы жарасқан күрең арғымақ келіп тұрады.
Арғымақ тіл қатады: қайдан келгенін сұрамауды, кейін білетінін айтады. Құйрығынан бір тал қылшық үзіп алуды тапсырады: «Жаның қысылса, осы қылды тұтат. Сонда мен жетіп келемін», — дейді де ғайып болады.
Екінші түн: қара арғымақ
Ертеңінде кенже ұл ағасына кезегі келгенін ескертеді. Бірақ ағасы аяғы ауырып тұрғанын сылтау етіп, барудан бас тартады. Сонда да бала аманатты бұзбай, екінші түнді тағы өзі күзетеді.
Таңға жақын алтын сәуле шашып, ер-тұрманы жарасқан қара арғымақ келеді. Ол да дәл сол шартты айтады: бір тал қылшық алуды, қысылғанда тұтатса жететінін ескертеді. Тағы бір маңыздысы — бұл туралы ешкімге тіс жармау.
Үшінші түн: ақбоз арғымақ және әке дауысы
Үшінші түнде бала қабір басына қайта келеді. Сол сәтте құлағына әкесінің дауысы естілгендей болады: «Қарашығым, тағы да сен келдің бе? Аруағым разы. Алла қаласа мұратыңа жетерсің. Бірақ мұратқа жету оңай емес: қажыма, асықпа, аяғыңды аңдап бас», — дейді.
Таң ата тіл біткен ақбоз арғымақ келіп, баланың адалдығын, ағайынға жанашырлығын атап өтеді. Ол да бір тал қылшық беріп: «Мені ешкімге айтпа», — деп ғайып болады.
Хан жаршысы және сын сағаты
Күндердің күнінде ханның шабармандары келеді. Сәмеке ханның бойжеткен қызы бар екен, ұзатпақ. Бірақ қыздың шарты ерекше: қолындағы гауһар жүзікті үш қабат үйдің үстінен атпен қарғып өтіп, кім іліп әкетсе — соған тиемін дейді. Жаршылар елге сауын айтып, жұртты жарысқа шақырып жүр екен.
Олар баланы көріп, кекесінмен: «Сен жаяу-жалпы қой бағып жүрген жарлы баласың, қалай бәсекеге түсесің?» — деп өте шығады. Бірақ баланың ойына әкесінің сөзі түседі: қажымау, асықпау, аңдап басу. «Ер ісі — тәуекел» деп, бағы сыналсын деп шешеді.
Үш күндік бәйге: үш арғымақтың көмегі
Бірінші күн: күрең арғымақтың қарымы
Сарай маңына келгенде, халық қаптап, аттар оқыранып, сайыс қызып жатады. Көп жігіт секіргенмен, жүзікке жақындай алмайды. Жұрт жаяу баланы көріп күлгенімен, бала сыр білдірмейді.
Ол оңаша жерге барып, қойнындағы күрең қылшықты тұтатады. Көзді ашып-жұмғанша күрең арғымақ пайда болады. Бала мінеді де, сарайға қарай тік секіреді. Күреңнің қарымы қысқа болып, үш қабаттың бір қабатынан асып барып қонады. Дегенмен жұрт таңырқайды: бұған дейінгілерден асып түсті.
Екінші күн: қара арғымақтың екпіні
Екінші күні өзге елдерден де жүйріктер ағылып келеді. Бала асықпай, сәті келгенде қара қылшықты тұтатады. Қара арғымақ пайда болып, құйындата шауып келіп, көкке шапшиды да сарайдың екі қабатынан асып түседі.
Бірақ үшінші қабаттың үстіне жетпейді. Жұрт «шамасы осы» деп үміт үзгенмен, баланың үміті ақбоз арғымаққа байланған еді.
Үшінші күн: ақбоз арғымақ және жүзік
Үшінші күнгі бәйгеде көпшілік қажып, үміт оты бәсеңдеген шақта, соңғы кезекке жаяу бала шыға келеді. Бір қария: «Қой асығын қорлама: Құдай қолдаса, құстай ұшады», — дейді.
Сол сөз дөп келеді: ақбоз арғымақ қырандай көкке шаншылып, биіктей береді. Бала қыздың қолындағы гауһар жүзікті іліп әкетеді. Халық «Жүгірген алмайды, бұйырған қалмайды» деп тарқаса бастайды.
Хан қызының айласы
Бірақ іс мұнымен бітпейді. Ханның қызы баланы менсінбейді. Хан жарлық жарияламақ болғанда, қызы алға шығып: «Бұл бала жүзікті аттың шапшаңдығымен алды. Енді өзінің шалымдылығын сынап көрейін. Оны Самархан хан ғана сынай алады. Соған жіберіңіз», — дейді.
Сәмеке хан келісе кетеді: Самархан ханды ақыл-айласы көп, бірақ қатігез, сиқыр оқыған хан дейді. Қыздың ойы — осы сынақ арқылы баладан құтылу.
Самархан ханның сарайына жол
Бала жарлықты алған соң, үш арғымағын жарысқа салып, ең алдымен келген күрең арғымаққа ерттеп, алыс жолға шығады. Айлық жерді алты мезетте жүріп, Самархан ханға жетеді.
Ескерту
Самарханға таяғанда күрең арғымақ тіл қатады: «Аса сақ бол. Самархан хан әңгімеге ұйытады. “Тарғыл мысық” дегенде қапы қалма: мен бетегеден биік, жусаннан аласа болайын, үстіме шыға қал», — дейді.
Самархан хан күрең арғымақты көрген бойда секем алып, бірден өз басынан өткен сұмдықты айта бастайды: тоқалының түнде арғымақ мініп ғайыпқа кететіні, бір ақбоз үйдегі жігітпен сиқыр арқылы құсқа айналып ойнағанын көзімен көргені, кейін тоқалының «Мысық бол!» деп өзін мысыққа айналдырғаны, адам қорлығын көргені, одан соң «Ақ төс қара төбет бол!» деп итке айналдырғаны туралы ұзақ баяндайды.
Әңгімесінің аяғында Самархан хан ашуға булығып, қарғыс сөзін бастай бергенде, бала қырағылық танытып, соңғы сөздің ұшын шала естісімен-ақ сарайдан атып шығып, күрең арғымаққа қарай жанұшыра ұмтылады.
Сол сәтте ханның тоқалы да үлгермек болып жүгірген екен, бірақ кеш қалады: тарғыл мысыққа айналып, мияулап қала береді. Ал бала күрең арғымаққа жеткенде, сарайдың келесі қақпасынан ай десе аузы, күн десе көзі бар сұлу қыз жүгіріп келіп, артына мінгеседі де: «Мен Самархан ханның бәйбішесінен туған қызымын. Саған өлердей ғашықпын», — дейді.
Оқиға жалғасады…
Әңгіме осы тұста үзіледі. Алда баланың тағдыры, хан ордаларының айласы, және үш арғымақтың құпия көмегі тағы қандай сынға бастайтыны белгісіз.