Мектеп пен отбасы ынтымақтастығы
Мектеп пен отбасы ынтымақтастығы
Мақсаты
Мектеп пен отбасы арасындағы қарым-қатынасты нығайту жолдарын көрсету.
Міндеттері
- Қарым-қатынасты нығайту әдіс-тәсілдерімен таныстыру.
- Тренингтік жаттығулар мен практикалық жұмыс үлгілерін ұсыну.
- Мектеп пен отбасы ынтымақтастығын тиімді ұйымдастыру ережелерін жүйелеу.
Отбасының тәрбиедегі орны
Отбасы — адам үшін ең жақын әлеуметтік орта. Ол дәстүрлердің, жағымды өнегенің, мұралар мен салт-дәстүрдің сақтаушысы. Бала өмірді, қоршаған ортаны ең алдымен отбасында танып, мінез-құлық нормаларын меңгереді. Сондықтан отбасы — баланың азамат болып қалыптасуының іргетасы.
Отбасының басты қызметі
Отбасының негізгі қызметі — бала тәрбиелеу. Отбасы тәрбиесі жалпы тәрбиенің ең маңызды бөлігі болып саналады. Ата-ана баланың дүниеге келген күнінен бастап оның өміріне қамқорлық жасап, болашағына бағыт береді және саналы азамат болып өсуі үшін жағдай жасайды.
Ата-ананың күнделікті тәрбиелік міндеттері
- Баланың негізгі қажеттіліктерін толық қанағаттандыру.
- Дене еңбегі мен ой еңбегіне баулу, күн тәртібін дұрыс ұйымдастыру.
- Салауатты өмір салтын ұстануға үйрету, адалдық пен жауапкершілікті қалыптастыру.
- Жақсылыққа ұмтылу мен жамандықтан жирену дағдысын орнықтыру.
- Мәдени құндылықтар мен адамгершілік қасиеттерді ерте жастан дамыту.
Отбасы ортасын сипаттайтын негізгі параметрлер
Әлеуметтік-мәдени
Ата-ананың білім деңгейі және қоғам өміріне қатысу белсенділігі.
Әлеуметтік-экономикалық
Материалдық жағдай және ата-ананың жұмыспен қамтылуы.
Техникалық-гигиеналық
Тұрмыс жағдайы, баспананың жабдықталуы, өмір салтының ерекшелігі.
Демографиялық
Отбасы құрылымы және құрамы.
Баланың дамуының қай қырын алсақ та, жас кезеңі қандай болса да, оның нәтижелі қалыптасуында отбасының рөлі ерекше. Сондықтан қазіргі отбасының қызметтері мен міндеттерін нақтылап, жүйелі түрде қарастыру маңызды.
Қазіргі отбасының қызметтері мен міндеттері
Басты қызметтері
Басты міндеттері
- Баланы үйлесімді дамыту.
- Денсаулығына қамқорлық жасау, оқуына қолдау көрсету.
- Еңбек тәрбиесін жүзеге асыру, мамандық таңдауға бағыт беру.
- Әлеуметтенуіне көмектесу және ізгі қарым-қатынас тәжірибесін қалыптастыру.
- Жалпы мәдени және интеллектуалдық дамуына жағдай жасау.
- Қызығушылығы, қабілеті, бейімділігі мен шығармашылығын дамыту.
- Өзін-өзі тәрбиелеу мен өзін-өзі дамытуға даярлау.
- Жыныстық тәрбие беру, болашақ отбасылық өмірге дайындау.
Отбасы тәрбиесінің тұрақты құрауыштары
Ахуал
Дәстүр, қарым-қатынас мәдениеті, үй ішіндегі жайлылық.
Күн тәртібі
Ұйқы, оқу, демалыс, еңбек арақатынасының үйлесімі.
Әрекеттер мазмұны
Әке, ана, ата-әже және балалардың ортақ іс-әрекеті мен жауапкершілігі.
Бала тәй-тәй басқан кезден бастап отбасы оны жинақылыққа, тілалғыштыққа, еңбекке, мұқияттылыққа, жауапкершілікке және әдептілікке үйретеді. Баланың күн тәртібін құруда үй жағдайын, денсаулығын, дәрігер мен педагогтердің кеңесін және мектеп пен отбасы талаптарының бірлігін ескерген дұрыс.
Бала — отбасының толыққанды мүшесі. Үйдегі өз міндеттерін адал атқаруы балаға да, отбасы мүшелеріне де қуаныш сыйлайды. Бұл жерде ата-ананың парасатты әрі әділетті ұстанымы маңызды: баланың еңбегін ауырлатпай да, жеңілдетіп те жібермей, оқу мен демалыстың теңгерімін бақылап, дұрыс бағыт-бағдар беріп отырған жөн.
Ғылыми-педагогикалық көзқарастар
Қазақ отбасы тәрбиесінің өзекті мәселелері педагог-ғалымдар С.Қалиев, М.Смайылова, М.Оразаев, Е.Ұзақбаева, К.Қожахметова, Р.М.Қоянбаев және Ж.Б.Қоянбаев еңбектерінде жан-жақты қарастырылған.
Ж.Б.Қоянбаев «Семья және балалар мен жеткіншектер тәрбиесі» еңбегінде отбасының ерекше қызметтері ретінде: халықтың өсуін (ұрпақ жалғастыру), шаруашылық қажеттіліктерді, тәрбиелік функцияны және отбасы мүшелерінің өзара әрі туған-туыстармен қарым-қатынас жасауын атап көрсетеді.
Сондай-ақ ол отбасы тәрбиесінің әрдайым бірқалыпты жүзеге аса бермейтінін, сәтсіздіктің басты себептерінің бірі — ересектердің педагогикалық көзқарасы мен мәдениетінің жеткіліксіздігі екенін айтады.
Отбасы тәрбиесіне ықпал ететін негізгі белгілер
- Отбасының этикалық құрамы мен құрылымы (толық/толық емес, бірбалалы/көпбалалы, бірұлттық/көпұлттық).
- Тіршілік әрекеті мен ортаның жағдайлары (білім деңгейі, кәсіптік құрам, бюджет, материалдық әл-ауқат, қала/ауыл).
- Мәдени әлеуеті (күнделікті мәдениет, күн тәртібі, демалыс формалары, кітапхана/теледидар/музыка, спорт, дәстүрлі мерекелер).
- Ішкі отбасылық қатынастар мен микроклимат (көзқарастар бірлігі, міндеттерді түсіну, өзара құрмет).
- Қоғамға көзқарасы (еңбекке, қоғамдық міндеттерге, қоғамдық тәрбие институттарына қатынасы).
- Тәрбиелік әлеуеті (әдістері, ата-ананың педагогикалық мәдениеті, отбасы мүшелерінің ықпалы).
Мектеп пен отбасының бірлескен жұмысы
Бүгінгі қоғамның мақсаты — өмірдің барлық саласында белсенді шығармашылық іс-әрекетке қабілетті, еркін тұлға тәрбиелеу. Ол үшін отбасы, балабақша, мектеп, қоғам және жұртшылық тәрбиесі бір-бірімен кіріктіріліп, бір бағытта жүзеге асуы қажет. Өйткені отбасына мектеп тарапынан білікті қолдау керек, ал оқушы тұлғасын дамыту мәселелері педагог пен ата-ананың өзара әрекеті арқылы табысты шешіледі.
Өзара әрекеттің басты қызметтері
Өзара әрекеттің негізгі міндеттері
- Ата-ананың белсенді педагогикалық ұстанымын қалыптастыру.
- Педагогикалық-психологиялық білім мен біліктерді жүйелі түрде дамыту.
- Ата-аналарды бала тәрбиесіне және мектеп өміріне белсенді қатыстыру.
Ұйымдастырудың тиімді жолдары
- Отбасының тәрбиелік мүмкіндігі мен күш-қуатын анықтау үшін зерттеу жүргізу.
- Отбасының адамгершілік бағыттылығына қарай топтастыру және мақсатты жұмыс жоспарлау.
- Бірлескен әрекеттердің ағымдық және қорытынды нәтижелерін талдау.
Отбасын зерттеу: педагогқа не береді?
Оқушы отбасын зерттеу педагогқа отбасының тәрбиелік мүмкіндігін және күш-қуатының деңгейін анықтауға көмектеседі. Соның негізінде бірлескен әрекеттің оңтайлы әдісі мен формасын таңдауға, ал түпкілікті нәтижесінде тәрбиелік мәселелерді тиімді шешуге мүмкіндік туады. Бұл үшін мұғалім дәстүрлі педагогикалық-психологиялық диагностика әдістерінің кешенін қолданады.
Зерттеу жүргізудегі негізгі ережелер
- Ата-ана мен бала өзін «зерттеу нысаны» ретінде сезінбеуі тиіс.
- Жұмыс мақсатты, жоспарлы және жүйелі болуы қажет.
- Зерттеу әдістері тәрбиелік әдістермен өзара байланыста қолданылуы керек.
- Психологиялық-педагогикалық әдістер түрлендіріліп, кешенді түрде пайдаланылғаны жөн.
1) Жалпы мәлімет
Отбасы құрамы, әлеуметтік-материалдық жағдайы, мектеп ісіне қызығушылығы.
2) Тәрбиелілік деңгейі
Балалардың тәртібі, құндылықтары, қарым-қатынас мәдениеті.
3) Тәрбиелік мүмкіндіктер
Отбасының ресурсы, ықпалы, ата-ананың педагогикалық әлеуеті.
Ата-аналармен жұмыс формалары
Мектеп практикасында ата-аналармен жұмыстың көпшілік, топтық және жеке формалары қолданылады. Тәрбие жұмысының нәтижелілігі мектеп, ата-ана және қоғамдастықтың бірлескен әрекетіне тікелей байланысты.
Мектеп пен отбасының ынтымақтастығын жүзеге асыруда сынып жетекшісі негізгі рөл атқарады: оның жүйелі жұмысы арқылы ата-ана оқу-тәрбие үдерісінің мәнін терең түсініп, мектеп өміріне белсенді араласады.
Сынып жетекшісі мен ата-ананың өзара әрекеттесуінің 5 қызметі
1) Ақпараттандыру және қатыстыру
Алғашқы ата-аналар жиналысында сынып жетекшісі ата-аналармен танысып, педагогикалық ұстанымын, алдағы жұмыс бағдарламасын, мақсат-міндеттерін және тәрбие жұмысының жоспарын ұсынады. Өзекті мәселелер бірлесіп талқыланады.
- Балалар мен ата-аналардың шығармашылық күні.
- Сыныптан тыс іс-шараларды ұйымдастыруға және материалдық-техникалық базаны нығайтуға қолдау.
- Шефтік көмек және мектеп кеңесі жұмысына қатысу.
2) Педагогикалық-психологиялық ағарту
- Мектептік және сыныптық конференциялар (тәрбиенің жекелеген мәселелері бойынша).
- «Ата-аналар университеті», лекторийлер (дарынды балалар, қиын балалар, үйірме қатысушылары және т.б.).
- Жеке және топтық кеңес беру, мәселелік талқылаулар.
- Психологиялық, педагогикалық, медициналық және құқықтық кеңестер.
- Тренингтер, әдебиеттерге шолу, көрме және оқырмандар конференциясы.
3) Ата-аналарды балалармен бірлескен әрекетке тарту
- Сабақтан тыс іс-шараларға қатысу: жорық, серуен, саяхат, сенбілік, турнир, жөндеу жұмыстары.
- Жалпы мектептік дәстүрлі шаралар: түлектер кездесуі, туристер слеті, бітіру кеші, ардагерлермен кездесу.
- Алыс жорықтарға дайындықты және ұйымдастыруды бірге жүргізу.
- Оқырмандар конференциясы, отбасылық ойын-байқаулар.
4) Жекелеген оқушылардың отбасылық тәрбиесіне түзету жұмыстары
Алдымен психологиялық-педагогикалық көмек пен кеңес беріледі. Әсіресе отбасында жиі кикілжің болатын, психологиялық ахуалы ауыр ортада өсіп келе жатқан балаларға ерекше назар аудару қажет.
5) Ата-аналар белсендісі және қоғамдық ұйымдармен байланыс
Сынып жетекшісінің ата-аналармен жұмысының нәтижесі оның ұстанымына, қарым-қатынас стиліне, кәсіби құзыреттілігі мен педагогикалық шеберлігіне тәуелді.
Отбасына бару (үйге бару) мәдениеті
Сынып жетекшісінің отбасына баруы — ата-анамен жұмыстың тиімді формаларының бірі. Дегенмен бұл тәсілді қолданғанда отбасының жеке кеңістігін құрметтеу маңызды. Сондықтан нақты жағдайды ескеріп, төмендегі қағидаларды ұстанған жөн.
- Алдын ала ескертусіз бармау.
- Кездесуді 5–10 минуттан асырмауға тырысу.
- Әңгімеге сырт киіммен немесе табалдырықта тұрып кіріспеу; жағдайға сай әдеппен ұсыныс жасау.
- Әкімшілік-әміршілдік стильден аулақ болу.
- «Үйрету» емес, кеңес беру ұстанымын сақтау.
- Әңгіме стилін баланың көзінше ешкімге қолайсыз болмайтындай етіп таңдау.
- Кездесуге шақыру қағазымен бірге мәселе бойынша қысқа жаднама қоса жіберу.
Ата-аналардың тәрбиелік мүмкіндігі әртүрлі деңгейде болады, ал отбасы салыстырмалы түрде «тұйық» институт екенін де ұмытпау керек. Сондықтан жұмыстың амалдары мен формаларын саралап қолдану маңызды: дәстүрлі және дәстүрлі емес тәсілдер бірін-бірі толықтырғаны дұрыс.
Дәстүрлі емес (интерактив) жұмыс түрлері
Бақылау, лекторий, консилиум, сауалнама, тренинг және басқа да практикалық форматтар ата-ананы сөйлесуге ғана емес, әрекетке де тарта отырып, нәтижені күшейтеді.
Семинардың практикалық бөлімі: топтық жұмыс және тренинг
Топқа бөлу
Семинардың екінші бөліміне өту үшін қатысушылар 3 топқа бөлінеді: 1) эксперттер тобы (тәжірибелі ұстаздар), 2–3) жұмыс топтары. Қалған қатысушыларды екі топқа бөлуде ойын элементін қолдануға болады (мысалы, туған күні бойынша).
Эксперттер тобына тапсырма
«Мектеп пен отбасы ынтымақтастығының тиімді жолдары» бойынша ережелер мен ұсыныстар топтамасын әзірлеу.
Жағдаяттарды талдау (рөлдік тапсырмалар)
Жағдаят 1 (Ата-ана рөлі)
Сынып жетекшісі балаңызға қатты ренжулі әрі ашулы: «Сабақта отырмайды, тәртіп бұзады, үй тапсырмасын орындамай келеді» дейді. Сіз ата-ана ретінде қалай әрекет етесіз?
Жағдаят 1 (Сынып жетекші рөлі)
Ата-ана сізге пән мұғаліміне шағымдана келді. Сіз қандай қадам жасайсыз?
Жағдаят 2 (Сынып жетекші рөлі)
Ата-ана: «Ұлым неге сабақтан қашады? Пән мұғалімі кім? Неге сабақты қызықты етіп өткізбейді? Мектептен сапалы білім алу үшін жібердім. Бұл қалай?» дейді. Мәселені қалай шешесіз?
Жағдаят 2 (Ата-ана рөлі)
Үйіңізде қонақ күтіп отырсыз. Балаңыз қонақтың көзінше балағат сөз айтты. Бұл жағдайда не істейсіз?
Тренинг және рефлексияға арналған жаттығулар
«Көпір» жаттығуы
Қатысушылардың өзара түсіністігін, келісімге келуін және коммуникациясын дамытуға бағытталған жаттығу.
Проективті әдістеме «Адам»
Қатысушы салған сурет негізінде мінездеме беру арқылы өзін-өзі тануға және бақылауға мүмкіндік жасалады.
Рефлексия: «Гүл құрастыру»
Берілген жапырақтардан гүл құрастырып, жапырақтарды таңдау арқылы семинардан алған әсерді, ойды және қорытындыны білдіру.