Жай сөйлемнің түрлерін қайталағанда сөйлем мүшелерін қалыпты астын сызғызып, жақша ішіне сөйлем ретінде жазғызған дұрыс
Мектептің рөлі және тұлға қалыптастыру
Қазіргі қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі — әлеуметтік және экономикалық өзгермелі жағдайларда өмір сүруге дайын ғана емес, сонымен қатар сол ортаға оң ықпал етіп, оны жақсартуға үлес қосатын тұлғаны қалыптастыру.
Мұндай тұлғаға қойылатын басты талаптар — шығармашылық, жоғары интеллект, терең білім, кәсіби сауаттылық. Осы тұрғыдан алғанда, баланың жан-жақты дамуы, өзіндік көзқарасының қалыптасуы мен ой-өрісінің кеңеюі ең алдымен мектеп қабырғасында қаланады.
ҰБТ және қазақ тілін оқытудың мақсаты
Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) — жалпы орта білім беру ұйымдарында оқушыларды қорытынды аттестаттаудың бір түрі. Бүгінде қазақ тілін оқытудағы басты мақсат — мемлекеттік тіл болып табылатын ана тілімізді жан-жақты әрі терең меңгерту.
Бұл міндеттің орындалуына оқушыларды ҰБТ-ға жүйелі әрі мақсатты түрде дайындау тікелей әсер етеді. Дайындық тек тест шешумен шектелмей, білімді түсіну, бекіту және қолдану дағдысын қалыптастыруға бағытталуы тиіс.
Нәтиже беретін қағида
Сабақтағы баға — тек сол күннің қорытындысы емес. Ол оқушының ҰБТ-дағы балл жүйесіне сай тұрақты нәтижесіне айналуы үшін күнделікті жұмыста дәлдік, қайталау және түзету (коррекция) кезеңдері қатар жүруі керек.
ҰБТ-ға дайындауда атқарылатын жүйелі жұмыстар
-
Жобалар мен жоспар
ҰБТ-ға дайындыққа арналған оқу жобаларын құрастыру, мерзімді мақсат қою.
-
Теорияны жүйелеу
Өткен тақырыптардан теориялық білімді қысқа әрі нақты қайталау.
-
Жаңа білімді меңгерту
Сабақ үдерісінде жаңа білімді түсініп, қолдана алуына басымдық беру.
-
Коррекциялық жұмыс
Тесттен кейін қателерді талдап, нысаналы түзету жұмыстарын жүргізу.
-
Тақырыптық тесттер
Әр тақырыпқа жеке тест құрастырып, машықты тұрақтандыру.
-
Тараудан кейін сынақ
Әр бөлім аяқталған соң бақылау сынағын алып, білім сапасын өлшеу.
Тест тапсырудағы тиімді стратегия
Қазақ тілі тест тапсырмаларының ішінде бірінші пән ретінде берілетіндіктен, оқушы ең алдымен өзі жақсы білетін сұрақтарды белгілеп шығып, қалған уақытын күрделі сұрақтарға қалдырғаны дұрыс. Сұраққа бірден жауап бере алуы — дайындық деңгейінің жоғары екенін көрсетеді.
1-қадам
Жеңіл сұрақтарды жылдам орындап, сенімді ұпай жинау.
2-қадам
Күрделі сұрақтарды бөліп алып, уақытты жоспарлау.
3-қадам
Қателерді талдап, әлсіз тақырыпты дереу толықтыру.
Күрделі сұрақтарды меңгертудің бөлімдік тәсілдері
1) Фонетика
Тіл дыбыстарының жіктелуін және буын үндестігіне бағынбайтын қосымшаларды жүйелі түрде жаттау маңызды. Дауыссыз дыбыстардың топтастырылуын есте сақтаудың жеңіл тәсілдерін қолдануға болады.
Мысалы, үнді дауыссыздарды «менің аюларым» тіркесі арқылы есте сақтатуға болады: дауысты дыбыстарды алып тастап оқығанда үнді дауыссыздар қалады.
Ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал түрлерін қайталағанда ережемен бірге нақты мысалдарды да жаттау қажет: ережені білген оқушы мысалды да оңай байланыстырады.
2) Лексика
Ережелерді қайталап, әр тақырып бойынша 25–30 сөзден аспайтын шағын жаттығуларды 4 рет орындату — есте сақтауды күшейтеді.
Егер тақырып қиындық тудырса, жаттығу орындау кезінде бағыттап көмектесу керек. Ал үй тапсырмасына мысалдар жазумен бірге ережені жаттау міндетті түрде берілуі тиімді.
3) Морфология
Морфологиялық талдауда Н.Оразахынованың «Сатылай кешенді талдау» технологиясын қолдану жақсы нәтиже береді. Әр сөз табына кесте сыздырып, жүйелі жаттығулар жасату — түсінуді тереңдетеді.
4) Синтаксис
Сөйлем түрлерін қайталауда ережені ғана айтқызу жеткіліксіз: оқушы ережені мысал арқылы «көріп», жазып, талдап отыруы керек.
Жай сөйлемді қайталағанда сөйлем мүшелерін стандартты түрде астын сыздырып, жақша ішінде сөйлем түрін белгілеткен дұрыс. Құрмалас сөйлемді де осы тәсілмен талдатып, әсіресе сабақтас құрмаласта тиянақсыз баяндауышқа морфологиялық талдау жасатып, сұрақ қою арқылы түрлерін ажыратуға дағдыландыру қажет.
5) Тыныс белгілері
Тыныс белгілерін қайталағанда алдымен ережені жаттатып, кейін сызба (схема) ғана беріп, сол бойынша мысалдар құратып жазғызу тиімді. Бұл тәсіл оқушының ережені нақты жағдайға қолдануын қалыптастырады.
Қателермен жұмыс
Әр тараудан кейін тест алып, қай сұрақтардан қате кеткенін анықтап, сол тақырыпты қайта түсіндіру қажет. ҰБТ-ға дайындықта мысал мен жаттығуды көп орындау — нәтижені тұрақтандыратын негізгі шарт.
Жаттығу, тақырыпаралық байланыс және жұмыс форматы
Қазақ тілінен тапсырмалар жиі тақырыпаралық білімді талап етеді. Мысалы, тұрақты тіркестің антонимін табу сұрағында оқушы тұрақты тіркес пен антоним ұғымдарын қатар меңгеруі керек:
Мысал
- Тұрақты тіркес
- «Ат ізін құрғатпады»
- Антонимі
- «Ат ізін салмады»
Дайындық барысында оқушыларды топпен отырғызып жұмыс істеу де тиімді. Дегенмен кейбір оқушылармен арнайы жеке жұмыс жүргізсеңіз, нәтижеге жылдамырақ жетуге болады.
Топтық қайталау үлгісі
- 1-топ: салалас құрмаластың түрлері
- 2-топ: сабақтас құрмаластың түрлері
- 3-топ: аралас құрмаластың түрлері
Тақтаға шығып сызба немесе модель арқылы түсіндіру — білімді нақтылап, сөйлеу дағдысын дамытады.
Жеке дайындық
Тақырыпты түсіндіріп, мысал келтіріп, жаттығумен бекітіп, соңында оқушының өзіне қайта айтқызып қорытындылау керек. Бұл тәсіл түсінуді тереңдетеді және жауап беру жылдамдығын арттырады.
Қорытынды қағида
Ережені мысалмен бірге жатқа білетін оқушы тапсырманың кез келгенін сенімді орындайды. Тест тапсырмаларын жүйелі түрде алып отыру — білімді шыңдайтын ең ықпалды құралдардың бірі.