Сабақ барысындағы бақылауым
Автор туралы және тақырыпқа кіріспе
Мұғалім
Жұмағалиева Гүлзухра
Ақтөбе қаласы, Қандыағаш қалалық №2 орта мектеп, бастауыш сынып мұғалімі
Негізгі мәселе
Білім беру жүйесінде бағалау көбіне оқушы жетістігін тек есепке алатын сырттай қойылатын көрсеткіш ретінде қабылданады. Менің тәжірибемде де баға ұзақ уақыт бойы тоқсандық және жылдық үлгерімді шартты түрде белгілейтін, салыстырмалы көрсеткіш болып қалыптасты. Алайда оқытудың нәтижелері — әрбір оқушының күтілетін нәтижеге жету жолындағы табысы, оқуына қатынасы, тұлғалық дамуы — жан-жақты әрі әділ бағалауды талап етеді.
Бес балдық жүйенің барлық оқушы үшін шынайылықты қамтамасыз етпей қалатыны және тұлғалық даму мен өзін-өзі реттеуге жеткілікті ықпал етпейтіні жиі байқалады. Сондықтан Кембридж бағдарламасы аясындағы «Оқыту үшін бағалау» және «Оқытуды бағалау» ұстанымдарын меңгеру мен үшін кәсіби көзқарасты жаңартудың маңызды қадамы болды.
Бағалау: ұғым, мән және метатаным
Оқыту үшін бағалау және оқытуды бағалау модулі оқушылардың білімін де, ойлауын да дамытатын бірқатар үдерістер арқылы жүзеге асады. Бұл жерде оқушының метатанымдық қабілеттері ерекше орын алады: түсіну, бақылау, оқу тәжірибесін қадағалау және реттеу.
Негізгі түсінік
Метатаным — когнитивтік үдерістерді білу, түсіну және реттеу. Флейвелл (1976) жас және ересек балалардың есте сақтау қабілетін зерттей отырып, «тәсілдерді пайдалану» және «өнімділік тапшылығы» ұғымдары арқылы ынталандырудың, кері байланыстың және мақсатты бағалаудың маңызын атап өтеді.
Бағалау — сабақтың ең маңызды бөліктерінің бірі. Ол тек «баға қою» емес, оқушы мен мұғалім арасындағы оқу мақсаттарын нақтылайтын, жетістікке жетудің жолын көрсететін және келесі қадамды айқындайтын үздіксіз процесс.
Курс барысындағы тәжірибе: топтық жұмыс және оқытудың жаңа рөлі
Алғашқы әсер
Бетпе-бет оқытудың бірінші кезеңінде біз шағын бес топқа бөліндік. Топтарға қағаз, бояу, қайшы және түрлі материалдар берілді. Осыдан-ақ курстың өзгешелігі байқалды: біз бұрын мұндай форматта жүйелі топтық жұмыс істеп көрмеген едік.
Динамика және нәтиже
Алғашқыда пікір қайшылығы болды, жұмыс бірден қызу жүре қоймады. Дегенмен басқа топтардың тәжірибесін бақылап, ұсыныс айту арқылы ортақ шешімге келуді үйрендік. Топтардың күн сайын ауысып отыруы көшбасшылықты, жауапкершілікті, әркімнің қабілетін тануға көмектесті.
Тренер ұстанымы
Тренер дәстүрлі лекцияға сүйенбей, тапсырма беріп, шешімге өзіміздің келуімізді ұйымдастырды. Бұл оқытудағы мұғалім рөлінің өзгеруін айқын көрсетті: бағыттау, жағдай жасау, талқылауға жетелеу — негізгі қызметке айналды.
Тиімді бағалау: критерий, өзін-өзі бағалау және кері байланыс
Критерийлі бағалау
Ана тілі пәні бойынша жыл соңындағы бақылау жұмысын критерийлі жиынтық бағалау арқылы тексердік. Бағалау дескрипторлары әдістемелік бірлестік отырысында талқыланып, ортақ ұстанымға келтірілді.
Объективтілікке жақындау
Оқушының өзін-өзі бағалауы және кластастарының бағасы көбіне мұғалім қойған бағадан да күшті ынталандыратынын байқадым. Өзіндік, өзара және мұғалім бағасын салыстыра талдау әділдік пен түсініктілікті арттырды.
Жедел кері байланыс
Мұғалім мен оқушы арасында уақытылы кері байланыс болмаса, оқуға ынта әлсірейді. Бағалау оқушыға «қазір қайдамын, келесі қадам қандай?» деген сұрақтарға жауап беруі тиіс.
Тиімді жұмыс моделі
Өзім үшін оқу үдерісіндегі тиімді модельді нақтыладым: жоспарлау → оқыту → бағалау → қайта жоспарлау. Бағалау жаңа жоспарларға, жаңаша ізденіске жетелейді және мақсатқа жетудің нақты жолдарын көрсетеді.
Мектеп тәжірибесі: қиындықтар, шешімдер және бақылау
Алғашқы кедергілер
- Оқушылардың топтық жұмысқа толық бейімделмеуі.
- Топ алдында ойын нақты жеткізе алмау.
- Өзіне сенімсіздік, қателесуден қорқу.
Түйінді түсінік
Бұрын кей дүниені маңызды емес деп қабылдаппын: оқушы дайын мәтінді оқып, айтып берсе жеткілікті деген түсінік басым болды. Ал тәжірибе барысында баланың даму траекториясына елеулі ықпал ететін басты факторлардың бірі — бағалау екенін тереңірек түсіндім.
Ақпарат жинаудың тәсілдері
Оқушылардың нені білетінін және не істей алатынын анықтау үшін бақылау, әңгімелесу, жазбаша жұмыстар, тест және дәл қойылған ауызша сұрақтардың барлығы тиімді болуы мүмкін. Оқушы жауаптары міндетті түрде бақыланып, талдануы қажет (М. Жанпейісова, 2002).
Оқушылар пікірі: сауалнама қорытындылары және мақсат қою
Сауалнама
Тәжірибеге кіріспес бұрын оқушылардан сауалнама алып, бағаның ықпалын түрлі тәсілдер арқылы зерделедім.
Байқағаным
Балалардың басым бөлігі өз бағасына қанағаттанбайды. Сыныптың шамамен үштен бірі «баға үшін оқу дұрыс» деп санайды.
Ниет
Осы деректер бағалауды оқушыны ынталандыратын, дамуға бағыттайтын құрал ретінде қайта құру қажеттігін көрсетті.
Бағалаудың негізгі мақсаттары
- Оқытудың қиындықтарын анықтау.
- Жетістікке жетудің жолын көрсететін кері байланыс беру.
- Уәж қалыптастыру.
- Болжау және сұрыптау.
- Стандарттардың орындалуын бақылау.
- Оқу бағдарламасының мазмұны мен оқыту стилінің сәйкестігін бақылау.
Бағалау — оқу үдерісінде үздіксіз жүретін әрекет. Блэк пен Уильям (2000) бағалауды жетілдіру талаптарының ішінде оқушы мотивациясын арттыруға ерекше мән береді.
Өз тәжірибемдегі өзгерістер: бағалау түрлері мен құралдары
Жоспарланған құрылым
- Бастапқы диагностика.
- Жиынтық бағалау (оқытуды бағалау).
- Оқу үшін бағалау (формативті бағалау).
Қолданған тәсілдер
Үй тапсырмасы, рөлдік ойын және шығармашылық тапсырмаларда мадақтау, «үш шапалақ», жұптық және топтық бағалау тәсілдерін енгіздім. Оқушылар бағалау парағын толтыру арқылы өзін-өзі және бірін-бірі бағалауды үйрене бастады.
Әділдік пен ашықтық
Топ басшылары топ жұмысын бағалағанда пікірін ашық айтып, әділдікке ұмтылды. Бұл кезеңде бағалау критерийлерін нақты түсіндіру және бірізді қолдану аса маңызды екенін көрдім.
Қалыптастырушы бағалау құралдары
Әр сабақтан кейін жүйелі талдау жүргізу арқылы келесі сабаққа қажет толықтыруларды анықтай бастадым. Тез орындайтын оқушыларға қосымша карточкалар дайындап, қарқыны баяу оқушыларға уақыт пен қолдауды көбейттім.
Дифференциация және бақылау нәтижелері
Жылдам орындаушылар
Айзат, Інжу, Арсен, Сандуғаш: топта жұмысқа икемді, сұрақтарды әртүрлі деңгейде қоя алады, бағыт береді. Қолдану, талдау, жинақтау деңгейіндегі күрделірек тапсырмалар қажет. Анализ бен синтезді жылдам жасап, өз әрекетіне рефлексия жасайды.
Орташа қарқын
Айбар, Айнагүл, Айшағүл: топ жұмысына жақсы қатысады, пікір айтуға дайын, бірақ жылдам оқушыға жиі жол береді. Салыстыру, іздену, дәлелдеу, табу сияқты жұмыс түрлеріне белсенді.
Баяу орындаушылар
Айгерім, Ердәулет, Элеонора: сұрақ дайындауға көбірек уақыт қажет етеді, жеке жұмыс түрлерін қалайды. Кейде тапсырмаларды толық аяқтап үлгермейді, сондықтан нақты құрылым, қолдау және уақыт қажет.
Шешім ретінде ұстанғаным
- Тапсырмаларды деңгейіне қарай іріктеу және сабақ жоспарын оқушы қажеттілігіне сай икемдеу.
- Топты таңдауға мүмкіндік беру және орындау әдісін өздері таңдауға жағдай жасау.
- Жеке жұмысты қажет ететін оқушыларға арнайы уақыт пен тапсырма ұсыну.
Сабақтан нақты мысалдар: рөлдер, «Алты қалпақ» және шығармашылық жұмыс
«Ара мен шыбын» (деңгейлеп ұсыну)
Тапсырманы рөлдерге бөліп бердім: хатшы мәтіннің негізгі ойын жазды, суретші шыбынның үйін салды, автор мен кейіпкерлер мәтінді рөлге бөліп оқыды. Бұл тәсіл әр баланың қабілетін ашуға көмектесті.
Ойлаудың «Алты қалпағы»
Оқушылардың жоғары деңгейлі ойлауын дамыту үшін «Алты қалпақ» тәсілін қолдандым: фактіге сүйену, эмоция, сын, оң қырын көру, шығармашылық болжам және қорытынды ой. Мұндай құрылым пікір айту мәдениетін және дәлелдеуді күшейтеді.
«Араша» өлеңі: диафильм құрастыру
Өлең мазмұны бойынша топтағы бес оқушы сурет салып, сюжетті диафильм құрастырды: қай суретті кім салатынын алдын ала талқылап, соңында парақтарды бір композицияға біріктіріп, сюжетті бірге баяндады. Бұл жұмыс оқушылардың еркін сөйлеуіне, бірлескен ой түюіне және шығармашылыққа мүмкіндік берді.
Қарапайым, бірақ тиімді бағалау амалдары
Үй тапсырмасын түрлі түсті жапсырмалар арқылы тексердім, қолмен белгі беру тәсілін қолдандым, сабақ соңында жиналған жетон саны бойынша қорытындылауға мүмкіндік жасадым.
Қорытынды ұстаным: бағалау — оқытудың ажырамас бөлігі
Түйін
Бағалаудың мақсаты тек баға қою емес. Бағалау оқыту мен білім берудің ажырамас бөлігі болғанда ғана оқушы өз оқуын қалай жақсартуға болатынын түсінеді. Дұрыс қойылған сұрақ, өзіндік оқуға белсенді қатысу, нәтижені ескеру және нақты кері байланыс — жаңашылдыққа тәрбиелейді.
Келесі қадам
Болашақта өзін-өзі бағалауды жүйелі дамыту үшін сабақтарға рөлдік ойындарды, тест тапсырмаларын, тарау бойынша тиянақтау жұмыстарын кіріктіруді жоспарлаймын. Әділ бағалау мен мәдени кері байланыс сенім, сыйластық, жауапкершілік және әділдік құндылықтарын нығайтады.
Негізгі ой
Егер күнделікті сабақта тиімді бағалау жүргізілмесе, мұғалім–оқушы және оқушы–оқушы арасындағы байланыс әлсірейді. Кері байланыс орныққанда ғана бағалау тиімді болады. Сондықтан бес балдық жүйемен шектелмей, курста үйренген бағалау түрлерін тәжірибеде мақсатты әрі жүйелі қолдануды жалғастырамын.
Өз әріптестеріме айтарым: жаңашыл мұғалім болуға ұмтылайық, жеті модуль идеясын іс-тәжірибемізде кіріктіріп, одан әрі дамытайық.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Мұғалімдерге арналған нұсқаулық.
- Alexander, R. (2004). Диалогтік сөйлесуді оқыту: сыныптағы әңгімелесуді қайта түсіну. Cambridge Dialogos UK.
- Mercer, N. (2000). Сөздер мен сана: бірлесіп ойлану үшін тілді қалай қолданамыз? London: Sage.
- Имжарова, З.У. (2009). Оценивание учебных достижений обучающихся. Ақтөбе.
- Қашықтан оқыту кезеңінде мектепте орындауға арналған тапсырмалар.
- Жанпейісова, М.М. (2002). Модульдік оқыту.