Баяғыда Зерделі дейтін шешен, білгір адам болыпты
Зерделі мен қарияның жұмбағы
Баяғыда Зерделі деген шешен, білгір адам болыпты. Бір күні ол бір топ жолдастарымен жиһан кезіп келе жатып, жолай бір қарияға кезігеді. Сәлемдесіп, жөн сұрасқаннан кейін қария Зерделіге сөз бастапты.
Үш түрлі бала
Қария: «Әкең Қазақбайды танушы едім. Үш түрлі бала туады: бір бала әкесінен оза туады, бір бала әкесіне жете туады, тағы бір бала бар — ол кері кете туады. Сен соның қайсысысың?» — деп сұрапты.
Зерделі: «Ата, оза туған бала болар-болмасымды алдағы өмірім көрсетер. Ал өзімді әзірге ‘кері кете тудым’ деп білем» — деп жауап беріпті.
Негізгі ой
Зерделінің жауабы — мақтаннан қашу, өзін сынай білу және уақыттың таразысына сену.
Өтірік пен шындықтың арасы
Қария тағы сұрақ қойыпты: «Балам, өтірік пен шындықтың арасын өлшедің бе?»
Зерделі: «Өлшедім. Өтірік пен шынның арасы төрт-ақ елі», — деп, оң қолының төрт саусағын көз бен құлақтың арасына тигізіпті.
Бейнелі түсінік
Адам көргенін (көз) бір сәтте естігенімен (құлақ) алмастырып, шындықты бұрмалауға бейім. Ара қашықтық аз — айырмасы да жұқа.
Түйін
Шындық пен өтіріктің шегі кейде тілде емес, адамның қабылдауында жатады.
Қарияның сұрағы: «Неден шығады?»
Қария сөздің өзін тереңдетіп: «Ақыл кімнен шығады, асыл неден шығады, қанат неден шығады, жанат неден шығады, санат неден шығады, оғат неден шығады — соны білдің бе?» — депті.
Зерделінің жауаптары
- Ақыл — жастан шығады.
- Асыл — тастан шығады.
- Қанат — ағайын тату болса туады: «бірі құйрық, бірі жал» болып, бірін-бірі сүйейді.
- Жанат — қой терісін қорламаудан шығады (ырысқа ұқып, еңбекке қадір).
- Санат — халқы үшін қарттар қам жесе, елге қызмет етсе туады.
- Оғат — өнерсіз бозбаладан шығады (іске жоқтықтың олқылығы).
Ойды айқындайтын өзек
Бұл жауаптар адамды жасқа қарап кемсітпеуге, тектілікті еңбек пен мінезден іздеуге, ал «қанатты» — татулықтан табуға үндейді.
Сөз астары: қысқа сұрақ, терең мағына
Қария Зерделінің тапқырлығына риза болып, оны үйіне түсіріп, дәм татуға шақырыпты. Қымыз ішіп отырып, Зерделі бірінен соң бірі қысқа сұрақ қояды — ал қария жұмбақтап жауап береді.
Зерделі: «Ата, екеуіңіз қалай?»
Қария: «Екеуім үшеу болды.»
Зерделі: «Алысыңызбен қалайсыз? Жақыныңызбен қалайсыз?»
Қария: «Жақыныммен жауша жағаласып, жамандарша найзаласамын. Алысым араздасты.»
Зерделі: «Тәттіңізбен қалайсыз?»
Қария: «Балам-ай, тәттінің де дәмі азая бастады ғой.»
Зерделі: «Несиеңіз тие ме, ата?»
Қария: «Жасымда берген ‘несием’ — қартайғандағы несібем екен. Үй тігіп, қымыз сапырып отырғаным соның арқасы.»
Кілт
Қарияның жауаптары — кәріліктің белгісін астарлап жеткізу: аяқтың әлсіреуі, көздің алысты көрмеуі, тістің сиреуі, ұйқының азаюы, ал ең бастысы — бала тәрбиесінің қайтарымы.
Жол үстіндегі түсіндіру
Қоштасып, атқа қонған соң, Зерделінің жолдастары: «Қариямен соңғы сөздеріңді түсінбедік, түсіндірші», — деп өтініпті.
«Екеуіңіз қалай?»
Бұл — «екі аяғыңыз қалай, өз бетіңізбен жүре аласыз ба?» дегені. Қария «екі аяққа бір таяқ қосылды, үшеу болды» деп, таяққа сүйенетінін меңзеген.
«Алысыңызбен қалайсыз?»
Бұл — «алысты көре аласыз ба?» дегені. Қария алысты көрмейтін болғанын тұспалдаған.
«Жақыныңызбен қалайсыз?»
Бұл — «тісіңіз қалай, тамақ ішуіңіз қалай?» дегені. Қарияның «жауша жағаласамын» деуі — аз қалған тісімен арпалысып күн көруі.
«Тәттіңізбен қалайсыз?»
Мұндағы «тәтті» — ұйқы. Қария ұйқысының азайғанын айтқан.
«Несиеңіз тие ме?»
Бұл — «балаларыңыз қарай ма, жас күнгі еңбегіңіздің өтеуі бар ма?» деген сұрақ. Қария дұрыс тәрбиелеген баланың қартайғанда бақыт екенін білдірген.
Қорытынды
Жолдастары Зерделінің сөз ұққыштығына, қариядан асыра білім танытқанына таңырқапты. Сонда Зерделі: «Өзім жас болсам да, әкем Қазекең көп жасап еді» — деген екен.
Бұл әңгіменің түйіні — білімнің жасы болмайтыны, ал даналықтың тамыры көбіне тәрбие мен көрген-түйгенде жататыны.