Қазақстанның топырақтары мен табиғи зоналары және олардың сипаттамалары
Қазақстанның жазық алқаптарында климат пен топырақтың терістіктен оңтүстікке қарай өзгеруі табиғаттың көлденең зоналық заңына бағынады. Ал таулы аймақтарда климат пен топырақ жағдайларының тау етегінен биік шыңдарға қарай ауысуы табиғаттың тік (белдеулік) зоналық заңымен түсіндіріледі.
Төменде Қазақстан аумағында кездесетін негізгі зоналық топырақтарға қысқаша сипаттама беріліп, оларды ауыл шаруашылығында пайдалану ерекшеліктері жүйеленеді.
Жазық аймақтардағы зоналық топырақтар
Орманды-далалы зонаша (қиыр терістік)
Республиканың қиыр терістігінде жеткілікті ылғалданған орманды-далалы зонаша орналасқан. Жылдық жауын-шашын мөлшері орташа 330–350 мм, буланумен шамалас; ылғалдану коэффициенті бірге жуық. Жер бедері жазық әрі ойпатты болғандықтан, ылғалды-шалғынды топырақтар кең таралған. Негізгі топырақтар: шайылған орманның сұр топырағы, шалғынды қара топырақ және сілтісізденген қара топырақ. Беткі қабаттағы қарашірік мөлшері 8–9%.
Қазақстандағы көлемі шамамен 0,4 млн га (республика жерінің 0,2%-ы). Зонаның негізгі бөлігі Ресей аумағында жатыр.
Қара топырақты далалы зона
Орманды-далалы зонашадан оңтүстікке қарай кең қара топырақты далалы зона созылады. Бұл аймақтың бір бөлігі Батыс Сібір ойпатында жатыр. Зонаға Солтүстік Қазақстан облысының көп бөлігі, Қостанай мен Павлодар облыстарының терістігі, сондай-ақ Ақмола, Қарағанды, Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарының солтүстік шеттері кіреді. Жауын-шашынның басым бөлігі күз және қыс айларында түседі, ал мамыр–шілде аралығы салыстырмалы құрғақ келеді. Егістікке қатты әсер ететін құрғақшылық мұнда сирек қайталанады.
- Негізгі топырақ: кәдімгі ортагумусты қара топырақ.
- 0–10 см қабаттағы қарашірік: 7–8%.
- Құрғақшылық орта есеппен 10 жылда 1 рет.
- Жылы маусымдағы жауын-шашын: 150–180 мм.
- Басым топырақ: азгумусты қара топырақ.
- Беткі қабаттағы қарашірік: 4–6%.
- Сортаңданған және әктенген түрлері жиірек кездеседі.
- Құрғақшылық 10 жылда 2–3 рет қайталанады.
Егістікке жарамды жерлердің басым бөлігі жыртылған. Негізінен суарылмайтын астық егіледі. Дегенмен сортаң және сорланған топырақтар, сондай-ақ кешенді учаскелер күрделі мелиорацияны қажет етеді. Жыртылған жерлерде фосфорлы тыңайтқыштар қолдану маңызды.
Бұл зонаның жалпы көлемі шамамен 25,4 млн га (≈9%). Алқаптың едәуір бөлігі 1954–1958 жылдардағы тың игеру кезінде жыртылған.
Қара қоңыр топырақты құрғақ және шөлді-далалы зона
Қара топырақты далалы зонаның оңтүстігінде Қазақстанның батысынан шығысына дейін (Шығыс Қазақстан облысына дейін) созылып жатқан құрғақ және шөлді-далалы қара қоңыр топырақты зона орналасқан. Көлемі шамамен 90,4 млн га; бұл — бұрынғы КСРО аумағындағы осындай зонаның едәуір бөлігін қамтыған ірі өңір. Аймаққа Павлодар облысының көп бөлігі, Солтүстік Қазақстанның батыс жағынан бір бөлігі, Қостанай, Ақмола, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарының ауқымды аумақтары кіреді.
Бұл зонаша солтүстіктегі дала мен оңтүстіктегі шөлдің аралығында жатқандықтан, екі өңірдің табиғи белгілерін де біріктіреді. Климаттың құрғақтығына байланысты өсімдіктер сирек, түрлік құрамы жұтаң. Топырақ құнарлылығы төмен: қарашірік аз, түсі ашық қара-қоңыр, көбіне сортаңданған. Жылдық жауын-шашын орташа 180–210 мм, бұл көп жағдайда тұрақты өнім алуға жеткіліксіз.
Жартылай шөл және шөл зоналары
Жартылай шөл зонашасының оңтүстігін кең алқапты шөл зонасы алып жатыр. Бұл өңірге Батыс Қазақстан облысының бір бөлігі, Атырау, Маңғыстау, Қызылорда облыстары түгелімен, сондай-ақ Ақтөбе, Қостанай, Ақмола, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарының бір бөлігі, Алматы, Жамбыл және Түркістан облыстарының басым аумақтары кіреді.
- Ылғалдану коэффициенті: 0,1–0,05.
- Жылдық жауын-шашын: 80–150 мм.
- Үсіксіз кезең: 170–220 күн.
Ылғал негізінен ерте көктемде және күздің соңында түседі. Сондықтан өсімдіктерде екі “биологиялық тыныштық” кезеңі байқалады: қыстың суығында және жаздың құрғақ ыстығында. Негізгі өсімдіктер — сирек бұташалар, жусан және сортаңданған, сорланған топырақтарға бейімделген шөптер.
Өсімдік сирек болғандықтан органикалық қалдық аз жиналады. Сол себепті беткі қабаттағы қарашірік мөлшері көбіне 1–1,5% ғана. Топырақ түсі бозғылттанып, аналық жынысқа ұқсай түседі.
- Терістік шөл: сор шөпті жусан өсетін құба топырақтар.
- Орталық шөл: жусанды сор шөптер өсетін сұр құба топырақтар.
- Әсіресе орталық бөлікте тақырлар, тақыр түсті топырақтар, үйме құмдар және сорланған жерлер жиі кездеседі.
Аймақ негізінен жайылым ретінде тиімді. Өнім көбіне суармалы егіншіліктен алынады. Өзен бойындағы тақыртүстес топырақтар күріш егуге қолайлы. Суару кезінде азотты, фосфорлы және органикалық тыңайтқыштарды қолдану қажет.
Шөл және жартылай шөл аймақтарын “өнімсіз” деуге болмайды: ыстыққа және сортаңдануға бейім сор шөптерді қой, әсіресе қаракөл қойы, сондай-ақ “шөл кемесі” атанған түйе жақсы пайдаланады. Алайда бұл барлық шөлді жерді егінге айналдыруға болады дегенді білдірмейді. Шөлдер табиғи тепе-теңдікте өз орнын сақтауы тиіс.
Қазақстандағы шөл зонасының көлемі шамамен 119 млн га, яғни республика аумағының 44%-ына жуық.
Таулы аймақтардың топырақтары (тік белдеулік)
Қазақстанда жазық жерлер басым болғанымен, республиканың шығысы мен оңтүстік-шығысында таулы өңірлер едәуір орын алады. Негізгі тау жүйелері: Шығыс Қазақстандағы Алтай, Алматы облысындағы Жоңғар Алатауы мен Іле Алатауы, Жамбыл облысындағы Қырғыз Алатауы, Түркістан облысындағы Өгем, Қазығұрт және Қаратау.
Іле Алатауы мысалында тау етегінен биікке көтерілген сайын топырақ түрлері мен табиғи жағдайлардың қалай ауысатынын қарастырайық: бұл тауда белдеулік зоналардың толық дерлік тізбегі байқалады.
Тау етегіндегі шөлді-далалы белдеу
Тау етегінде батыстан шығысқа қарай созылатын шөлді-далалы белдеу орналасады. Ол жазықтағы шөлді-далалы зонашаға ұқсас болғанымен, тау ықпалына байланысты табиғи жағдайы өзгеше. Бұл — таулық белдеулік зоналылықтың ең төменгі сатысы. Мұнда ылғал мөлшері жазықтағы сәйкес аймаққа қарағанда молырақ: орташа 250–360 мм. Жауын-шашын көбіне қыс пен көктемде түсіп, жаз бен күз құрғақ болады.
Қысқы-көктемгі ылғалды тиімді пайдалану арқылы ерте пісетін дақылдар өсіріледі: күздік және жаздық бидай, арпа. Суармалы жерлерде қант қызылшасы, мақта, жүгері, беде, көкөністер, бау-бақша, жүзім және темекі жақсы өнім береді.
Аласа таулы-дала белдеуі
Тау етегінен жоғарырақ көтерілгенде аласа таулы-дала белдеуі басталады. Таулардың топырақ пен климатқа ықпалы айқын: жылдық жауын-шашын 500–800 мм-ге дейін жетеді — бұл мөлшер Қазақстанның терістігіндегі көптеген жазық аймақтарда кездеспейді. Ылғал мол болғандықтан шөп қалың өседі, топырақ та құнарлы келеді. Негізгі топырақтар: таудың қара қоңыр топырағы, таулық қара топырақ; Батыс Тянь-Шаньда — таудың қоңыр топырақтары.
Бұл белдеуде суарылатын және суарылмайтын жеміс ағаштары мен бұталар жақсы өседі.
Орта таулы шалғынды-орманды белдеу
Аласа таулы-дала белдеуінен жоғарыда орта таулы шалғынды-орманды белдеу орналасады. Жылдық ылғал мөлшері 850–900 мм-ге дейін жетеді. Мұнда шалғынды шөптер өте биік болып өседі.
Биік таулы шалғынды және шалғынды-далалы белдеу
Биік таулы аймақтарда шалғынды және шалғынды-далалы белдеулер қалыптасады. Ауа райы орта таулы белдеуге қарағанда салқынырақ, жауын-шашын мөлшері сәл аздау. Топырақтары: биік таулы альпілік және субальпілік шалғынды, сондай-ақ шалғынды-далалы топырақтар. Таудың ең биік бөліктерінде жыл бойы ерімейтін қар мен мұздықтар жатады. Алтайдың таулы аймақтарында таулы-тундра топырақтары да кездеседі.