Жәке қойтанұлы (1830, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Сайқан тауы - 1914, Қытай, Сауыр тауы) - би, шешен
Жәке Қойтанұлы (1830–1914)
Жәке Қойтанұлы (1830, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Сайқан тауы — 1914, Қытай, Сауыр тауы) — би, шешен. Абақ керей руынан шыққан. Он жеті жасынан ел ісіне араласып, билік айтып, шешендігімен танылған.
Қысқаша түйін
- Жастайынан билікке араласып, әділ төрелігімен және шешендігімен танылды.
- 1883 жылы меркіт руының 800 үйін бастап Сауыр өңіріне қоныстанып, үкірдай болып сайланды.
- Сауат ашу ісіне үлес қосып, 1889 жылы Ласты өзені бойынан медресе ашты.
Ел басқару және төрелік
Жәке би керей мен найман тайпаларына төрелік айтып, би ретінде танылды. Түрлі дау-дамайларда әділдігімен көзге түсіп, ел ішінде «керейдің Жәкесі, меркіттің әкесі» атанды.
Тарбағатай, Алтай және Қобда өңірлерін билеген қытай ұлықтары салық салу мен жер мәселесіне қатысты түйткілдерді Жәке бимен келісіп, оның бітіміне сүйеніп шешкені айтылады.
Қоныс аудару және үкірдайлық қызметі
1883 жыл
800 үй меркіт руын бастап Сауыр тауына қоныс аударып, сол рудың үкірдайы болып сайланды.
Қоғамдық бедел
Дау-шарларда әділдік ұстанып, әр рудың сөзін тыңдайтын, мәмілеге келтіретін тұлға ретінде орнықты.
Ағартушылық және «Жәке медресесі»
Жәке би ел ішінде сауат ашу ісіне де ат салысты. 1889 жылы Ласты өзенінің бойынан медресе ашып, Зайсаннан Нұғман қазіретті алдырып, бала оқыттырған. Бұл оқу орны кейін ел арасында «Жәке медресесі» аталып кеткен.
Медресенің ашылуы өңірдегі білімге ұмтылысты күшейтіп, діни әрі сауаттық оқу дәстүрін қалыптастыруға ықпал етті.
Мұрасының жариялануы және сақталуы
Жәке бидің билік сөздері мен нақылдары Алтай аймағының орталығы Сарсүмбе қаласында шыққан «Таң шолпан» журналының 1947 жылғы 2-санында жарияланған.
1944 жылы немересі Қабыл тәйжінің аузынан І. Омаров жазып алған Жәкенің шешендік сөздері М. Әуезов мұражайында сақтаулы.