Жатын бөлмеме

Университет қалашығындағы бір құпия оқиға

1895 жылы кейбір жағдаяттар бізді — бұл арада оларды тәптіштеп жатпаймын — мистер Шерлок Холмс екеумізді әйгілі университет қалашықтарының біріне ат басын бұрғызды. Біз онда бірнеше апта болып, тұрпайылау болғанымен тағылымы мол оқиғаға куә болдық. Енді соны баяндайын.

Әрине, оқиғаның нақты қай колледжде болғанын және қылмыскердің кім екенін оқырман анықтап қоярлық деректерді келтіру орынсыз. Оның үстіне, бұл — намысқа тиетін шаруа. Мұндай масқараны «жылы жауып қоюға» да болар еді. Бірақ тиісті әдеп шегінен аспай отырып, бұл жайды айтып берудің артықтығы жоқ: осы оқиғада досымның таңғаларлық қабілеті жаңа қырынан танылды. Сондықтан мен орын мен тұлғаға меңзейтін жайттардың бәрін әдейі айналып өтуге тырысамын.

Біздің тұрған жеріміз және Холмстың жұмысы

Біз кітапханаға жақын орналасқан, жиһазбен жабдықталған бөлмелерді жалдап тұрдық. Сол кітапханада Шерлок Холмс ежелгі ағылшын хартияларын зерттеумен айналысып жүрді; оның ізденістері соншалық нәтижелі еді, бұл кейін мен жазатын бір әңгімеге өз алдына тақырып болуға лайық.

Мистер Хилтон Сомстың келуі

Бір кеште бізге танысымыз — Әулие Лука колледжінің оқытушысы мистер Хилтон Сомс келді. Ол ұзын бойлы, жұқалтаң, әдетте-ақ ашушаң көрінетін адам. Ал бұл жолы жүзі тіптен түтігіп, төтенше жағдайға тап болғаны бірден байқалды.

Ол Холмстан бірнеше сағатын бөліп, көмек сұрады: колледжде «шектен тыс сорақы» оқиға болыпты. Холмс жұмысым көп деп тартынғанымен, Сомс полицияға жүгінудің колледж абыройына нұқсан келтіретінін айтып, іс жария болып кетпеуі үшін барынша құпия ұстауды өтінді. Холмстың беделі тек талантымен емес, әдептілігімен де белгілі екенін алға тартып, «жалғыз сізге ғана келдім» деді.

Емтихан мәтіні және ең қауіпті артықшылық

Ертең Фортескью стипендиясына арналған алғашқы емтихан өтпек, ал Сомс — емтихан қабылдаушылардың бірі. Ол грек тілінен сабақ береді, алғашқы сынақ та сол пәннен. Үміткерге бейтаныс мәтіннің үлкен үзіндісі беріледі; егер біреу оны алдын ала көріп, дайындап алса, өзгелерге қарағанда орасан артықшылыққа ие болады. Құпия сақталуы тиіс материалдың мәні осында.

Сол күні сағат үштер шамасында баспадан мәтін терімі келіп түседі: Фукидид шығармасынан жарты тарау. Сомс оны қатесіз тексеруге міндетті. Жұмыс торт жарымға дейін бітпей, ол шайға шақырылғандықтан терімді үстел үстінде қалдырып, сыртқа шығып кетеді. Бір сағаттан соң оралғанда есіктің құлыбында кілт тұрғанын көреді. Өз кілтім сол жерде қалды ма деп ойлап, қалтасын тексерсе — кілті өзінде. Екінші кілт қызметшісі Бэннистерде болуы керек.

Бір қарағанда болмашы ұмытшақтық — ауыр салдарға апарған

Кейін анықталғандай, есіктегі кілт — расында Бэннистердікі. Ол әдеттегі уақытта шай әкелейін деп кіріп, кетерінде алаңғасарлықпен кілтті құлыпта қалдырып кетіпті. Өзге күні мұндайға Сомс мән бермес те еді, бірақ дәл бүгін бұл ұмытшақтық ауыр өкінішке ұрындырды.

Қағаздардың орын ауыстыруы

1-парақ

Еденнен табылды.

2-парақ

Терезе алдындағы шағын үстелшеде жатты.

3-парақ

Өз орнында қалды.

Сомс үстелге көз тастаған бетте-ақ қағаздарды біреу ақтарғанын түсінеді: терім үш ұзын парақ болатын, кетерінде бәрі үстелде тұрған. Енді біреуі еденде, бірі терезе жанындағы үстелшеде, үшіншісі орнында жатыр. Холмс осы реттілікті Сомс айтып үлгермей дәл атап, қонағын таңырқатады.

Тақтадағы тілік, балшық және қарындаш жоңқасы

Терезе алдындағы үстелшеде қарындаш жоңқасы мен сынған ұш табылады. Демек, әлдекім мәтінді асығыс көшіріп отырып қарындашын сындырып алған да, оны сол жерде ұштаған. Бұған қоса, Сомстың жаңа, сапалы қызыл былғарымен қапталған жазу үстелінен ұзындығы үш дюйм шамасындай тілік көрінеді — жай сызат емес, нақ тілік. Үстел үстінен қара балшықтың бір шөкімі табылады; ішінде ағаш үгіндісіндей ұсақ қиқымдар байқалады.

Холмстың алғашқы қорытындылары

Қағаздар терезе жанына әкелініп көшірілген: аулаға қарап отыру әрі қауіп төнсе бірден сытылып шығу ыңғайлы.
Көшіріп отырған адам кенет келіп қалғандықтан асығып, қағаздарды орнына келтіруге де, ізді жасыруға да үлгермеген.
Қарындаш ерекше: жуан, грифелі жұмсақ, сырты қара көк; күміс әріптермен фабрикант аты бедерленген; ұзындығы шамамен бір жарым дюймден аспайды.
Қылмыскерде үлкен, өтпейтін шаппа пышақ болуы ықтимал: үстел былғарысының тілігі соны меңзейді.

Бөлмелерге шолу: кіру жолы мен бақылау нүктесі

Біз Сомстың бөлмесіне бардық. Терезе қорғасын жақтаулы, аулаға қарайды; есіктің арғы жағында жатағандау арканың астынан ескі тас баспалдақ жоғары көтеріледі. Бірінші қабат — оқытушыға тиесілі, ал үстіңгі қабаттарда үш студент тұрады. Кешкі қараңғылық қоюлана бастаған шақ.

Холмс кілемді тексереді, бірақ айқын із байқалмайды. Сосын терезе жанындағы үстелшеге ауысып, қағаздардың қалай көшірілгенін, қандай жағдайда асығыс тасталғанын тәптіштеп түсіндіреді: алдымен бірінші парақ, кейін екінші парақ көшіріле бастаған, ал Сомс кіргенде орта шеніне жеткен жерде бәрі үзіліп, қағаздар шашылып қалған.

«НН» деген екі әріп және қарындаштың иесі

Холмс жоңқаның үстіңгі жағында бояуы шетіней бастаған «nn» деген екі әріп бар кішкентай бөлікті көрсетеді де, мұның Иоганн Фабер қарындашына тән белгі екенін аңғартады: «nn» — фабрикант есімінің соңғы әріптері. Сомс мұның бәрін естігенде тіпті абыржып қалады: Холмс қарындаштың ұзындығын да осы жоңқадан шамалай алған.

Жатын бөлме: жаңа айғақ

Холмс қонақ бөлмемен тоқтамай, жатын бөлмені де көруді сұрайды. Еденде тағы бір қара балшық шөкімі жатады — қонақ бөлмедегідей үшбұрыш пішінді. Демек, бөтен адам тек қонақ бөлмеде ғана емес, жатын бөлмеде де болған.

Сомс: «Сонда біз Бэннистермен сөйлесіп тұрған кезде әлгі сұғанақ жатын бөлмемде бұғып отырғаны ма?» деп шошынады. Холмстың пайымынша, Сомс күтпеген есіктен кіргендіктен, қаскүнем аяқ дыбысын тым кеш естіп, амалсыздан бір сәтке жасырынуға мәжбүр болған болуы ықтимал.

Балама жол: жатын бөлме терезесі

Сомс тағы бір жорамалды ұсынады: жатын бөлменің терезесі аула бұрышына қарайды, ауладан оның бір бөлігі көрінбей қалады. Терезенің бір көзі топсалы, адам сыятындай кең. Қаскүнем сол терезеден кіріп, қонақ бөлмеге өтіп, кейін есіктің ашық тұрғанын көріп, сол арқылы қашып кетуі де мүмкін. Холмс бұл нұсқаны толық жоққа шығармаса да, әңгімені нақтылау үшін басқа мәліметтерді сұрайды.

Күдік үш студенттің төңірегінде

Холмстың сұрағы қарапайым: баспалдақты пайдаланатын үш студенттің үшеуі де емтиханға қатыса ма, және олардың ішінде күдік тудыратын біреу бар ма? Сомс дәлелсіз айып таққысы келмей қиналады, бірақ бәрібір үш студенттің әрқайсысына қысқаша мінездеме береді.

Гилкрист

Өте қабілетті студент әрі маңдай алды спортшы: регби мен крикетте колледж намысын қорғайды, секіру сайыстарында жиі бірінші болады. Әкесі, атышулы сэр Джейбс Гилкрист, ат жарысына бәстесем деп тақырға отырған. Ұлының қалтасы жұқа, бірақ өзі еңбекқор, ынталы, болашағы бар.

Даулат Рас

Үшінші қабаттағы үнді студент: байсалды, біртоға. Сабақ үлгерімі жақсы, тек грек тілін онша меңгере алмай жүр. Дегенмен жүйелі, табанды дайындалады.

Майлс Мак-Ларен

Дарынды, бірақ мінезі шатақ, қыдырымпаз, тұрақсыз. Бірінші курста картаға байланысты бір дауға ілігіп, оқудан шығып қала жаздаған. Семестр бойы тентіреп жүргені бар; алдағы емтиханнан қатты қорқуы мүмкін.

Бэннистер: ұмытшақ па, әлде...

Сомс бізді қызметшісі Бэннистермен таныстырды: аласа бойлы, бурыл шашты, өңі қуқыл, таза қырынған, елулер шамасындағы адам. Күтпеген тауқыметтен әлі айыға алмай, беті ісіңкі, қолы дірілдейді.

Холмстың Бэннистерге қойған негізгі сұрақтары

Есікте кілт қалдыру: Бэннистер кілтті шынында есікте қалдырғанын мойындайды: қолында поднос болған, «кейін алармын» деп жүріп ұмытып кеткен.
Бөлмеде қанша болды?: «Бір минуттай ғана» дейді: қожайыны жоқ екенін көріп, бірден шығып кеткен.
Қағаздарға қол тигізді ме?: Үстелдегі қағаздарды қарамағанын үзілді-кесілді айтады.
Кімді көрді?: Ешкімді кездестірмегенін, еш студентке бұл оқиға жайлы тіс жармағанын айтады.

Ауладағы бақылау: «Үш қарға ұясында»

Соңында Холмс ауланы қарап шығуды ұсынады. Қоюлана бастаған қараңғылықта жоғарыдан үш сарғыш текше тәрізді жарық көрінеді — үш студенттің бөлмелері. Холмс жоғары көз жүгіртіп: «Үш қарғаның үшеуі де ұясында отыр екен», — дейді. Бірақ бір бөлмеде біреу орын таппай жүргендей: үнді студенттің түсірілген пердесінің тұсынан оқыс қарауытып көрінген сұлба бөлмені кезіп, әрлі-берлі адымдап жүр еді.

Холмс үш студенттің үшеуімен де жүздескісі келетінін айтты. Осы жерден оқиға тіпті ширыға түсті: ендігі қадам — күдіктерді нақты айғақпен байланыстыру.