Жалаңтөс Сейітқұлұлы Сырдария өзенінің бойы, Нұрата аймағында дүниеге келген

Жалаңтөс Сейітқұлұлы: мемлекет қайраткері, қолбасшы және сәулет өнерінің қамқоршысы

Жалаңтөс Сейітқұлұлы Сырдария өзенінің бойында, Нұрата аймағында дүниеге келген. Ол — мемлекет қайраткері, батыр, қолбасшы, би. Әйтеке бидің үлкен атасы ретінде де белгілі Жалаңтөс баһадүрдің өмір жолы білім, саясат және әскери өнердің тоғысқан күрделі дәуірімен сабақтас.

Балалық шағы және алғашқы білім

Жалаңтөс бес жасқа келгенде әкесі Сейітқұл хан оны Нұратадағы мешітке оқуға береді. Сейітқұл хан 1570 жылы өзіне қарасты алшындармен бірге Нұрата өңіріндегі өзбек пен қарақалпақ жұртын біріктіріп, хан сайланып, 5000 тұрақты жасақ құрып, ел билеген тұлға болған.

Алғыр әрі зерек Жалаңтөс батырлар жырын, атақты хандар туралы жылнамаларды көп оқып, өзін батырлыққа да, ел басқару ісіне де шыңдайды. Осы кезеңде ол түрлі әскери өнерді меңгеруге ден қоя бастайды.

Бұхарадағы әскери мектеп және Иманқұлмен достық

Баласының қабілетін байқаған әкесі Жалаңтөс баһадүрді 1590 жылы Бұхара ханы Абдулланың жоғары дәрежелі қолбасшылар даярлайтын әскери мектебіне жібереді. Бұл мектепте Шыңғыс хан дәуірінің қолбасшылық өнері де оқытылған.

Бақимұхаммедтің баласы Имамқұл (Иманқұл) Жалаңтөстің ерекше қабілетін байқап, оны хан ордасындағы кеңестерге, шет ел елшілерін қабылдайтын салтанатты рәсімдерге қатыстырып отырады. Осы тұста Иманқұл мен Жалаңтөс арасындағы достық қалыптасады.

Ел ішіндегі қызметі және Бұхараға қайта оралуы

1593 жылы Жалаңтөс батыр Бұланғар, Лайыш, Қаттықорған өңірлеріндегі Әлімұлы тайпасының бір бөлігіне би болып сайланады. 1595 жылы Иманқұлдың шақыруымен Бұхараға келіп, хан кеңесінің ұйғарымымен Бағдадқа оқуға жіберіледі.

Бағдадта білімнің әр саласынан дәріс тыңдап, 1598 жылы еліне оралады. Сол жылы қыркүйекте Бұхара ханы Абдулла қайтыс болып, орнына баласы Абдулмүмин таққа отырады. Алайда оның билігі ұзаққа созылмай, бес айдан кейін қарсыластарының қолынан қаза табады да, тақ үшін тартыс өршиді.

Билік дағдарысы және хан кеңесіндегі орны

Дағдарыс кезінде Бұхараның ақсүйектері алшындардың қолдауына сүйеніп, Бақимұхаммедті хан көтеріп, оның інісі Уәлимұхамедті мұрагер деп жариялайды. Осы тұста Жалаңтөс батыр хан кеңесіне мүше болып қабылданып, әскери істер жөніндегі кеңесші әрі ішкі істер уәзірінің орынбасары қызметіне тағайындалады.

1605 жылы Бақимұхаммед қайтыс болып, таққа Уәлимұхамед отырады. Бірақ ол ел ішінде тәртіп орнатып, бірлікті сақтай алмайды. Мұндай саясатқа қарсы болған топ 1611 жылы Уәлимұхамедті тақтан түсіріп, орнына Иманқұлды отырғызады. Бұхар хандығының нығаюына бұл кезеңде Жалаңтөс баһадүрдің еңбегі ерекше сіңеді.

Иманқұлмен шиеленіс және татуласу

Жалаңтөс батыр ауырып төсек тартып жатқан кезде, 1612 жылы күзде Иманқұл Түркістанға шабуыл жасап, қазақтар мен қарақалпақтарды қырғынға ұшыратады. Осы оқиғадан кейін Жалаңтөс баһадүр мен Иманқұл хан арасындағы қырғи-қабақтық бірнеше жылға созылады.

Тек 1618 жылы қыркүйекте Иманқұл батырдан кешірім сұраған соң ғана бұл алауыздық тоқтайды. Осы кезеңде Жалаңтөс баһадүр Бұхарада да, Нұратада да 5000-нан тұрақты жасақ ұстайды.

Бас қолбасшы және Самарқан әмірі

1618 жылы Иманқұл хан Жалаңтөс баһадүрді хандықтың бас қолбасшысы, ішкі тәртіпті қадағалайтын әрі шет елдермен қарым-қатынасты үйлестіретін бас уәзір қызметіне тағайындайды. Бұл кезеңде Бұхарада белгілі дәрежеде тәртіп орнап, тұрақтылық күшейеді.

Аңызға бергісіз деректерде Иманқұл хан тақта отырған тұста екі адамнан именгені айтылады: бірі — Жалаңтөс баһадүр, екіншісі — Бадахшан әмірі қатаған Махмұд би.

Жалаңтөс баһадүрдің беделінен қауіптенген Иманқұл 1626 жылы Бұхара хандығынан тәуелсіз Самарқан аймағын құрып, оған Жалаңтөс баһадүрді әмір етіп тағайындайды. Соған қарамастан бас қолбасшылық міндеті Жалаңтөс баһадүрдің қолында қала береді.

Самарқандағы сәулет мұрасы: Регистанның қалыптасуы

Жалаңтөс баһадүр дарынды қолбасшы ғана емес, сәулет өнерінің де қамқоршысы болды. Самарқандағы Ұлықбек медресесінің қарсысынан 1620–1636 жылдары Ширдор (Арыстан қақпа) медресесін салдырды.

1646 жылы екі медресенің ортасынан Тіллә Қари (Алтынмен апталған) медресесінің құрылысын бастайды. Алайда құрылыс Жалаңтөс баһадүр қайтыс болғаннан кейін, 1660 жылы оның шәкірті алшын Бекқұлдың жалғастыруымен аяқталады.

Осы кешенді құрылыстар Самарқандағы Регистан алаңын қалыптастырып, қаланың салтанатты орталығына айналды.

Әскери жорықтар және өңірлік қауіпсіздік

Жалаңтөс баһадүр өзбек, қазақ, қарақалпақ, қырғыз күштерінің біріккен қолына қолбасшылық етіп, Самарқан, Бұхара, Ташкент, Түркістан төңірегін ғана емес, қазақ сахарасын да қорғай алды.

Жалаңтөс баһадүрдің Салқам Жәңгірмен тізе қосып, қазақ елінің тұтастығын сақтауға қосқан үлесі оның даналығын танытады. Сонымен бірге ол Бұхар хандығын берік ұстап, қазақ-жоңғар соғыстары кезінде екі хандықтың одақтас болуына ықпал етті. Қажет тұста Қазақ хандығының қалың қолына келіп қосылып, оның күшін еселегені де айтылады.

Өмірінің соңы

Жалаңтөс баһадүр 80 жасында дүниеден өтеді. Денесі Самарқан өңіріндегі Дағбид қыстағында, өзі пір тұтқан Мақтым ағзам әулиенің бейітінің жанына жерленген.