Өзбек хан

Ордадағы бір сәт: үкім қылышпен кесілді

Ордада төртеуден басқа жан жоқ еді. Төрде Батуханның немересі Тоғырылшадан туған Өзбек пен, Өзбекпен бес атадан қосылатын Тамғамның баласы Құтлық Темір әмір отырды. Өзбектің оң жағында Орда иесі, Алтын Орда ханы Тоқтайдың үлкен ұлы Елбасмыш, ал Құтлық Темірден сәл төменірек, сол жақта бас әмірші Қадақ орналасқан.

Өзбек ол кезде толықсып үлгермеген, сұңғақ бойлы, сымбатты жігіт еді. Жаңа үйренген құранын әдемі қоңырқай даусымен оқып отырып, аяқтай берген сәтте, ол Құтлық Темірдің оқыс қозғалғанын байқап қалды. Сол-ақ екен, Елбасмыштың да, Өзбектің де қарсы алдына өткір қылыш ұстап түскен Қадақтың басы топ ете қалды. Басынан айырылған дене кеңсірігінен қан бұрқырай атып, бір орнында тыпырлап барып тына қалды.

Өзбектің қарсы алдына түскен буырыл сақалды бас бір сәт әлдене айтқысы келгендей: көзі шарасынан шыға жасаурап, тілі былдырлап, еріндері ашылып-жабылып жатты да, кенет тына қалды. Сол мезетте Өзбектің өзі де оң қолын қынаптағы алдаспанның тұтқасына апарды. Көз ілесердей уақыт өткен жоқ: ұстарадай қылшылдаған алдаспан жарқ етіп көтеріліп, орғи сілтенді.

Құран сөзін ұйып тыңдап отырған Елбасмыш Қадақтың басы алдына түскенде шошып қалды. Есін жиып үлгерген де жоқ — енді өз басы әріге ұшып түсті. Оның денесі де бір орнында тыпырлап барып тоқтады.

Естелік: бассыз торғайдың ұшуы

Бала күнінде Өзбек пен Елбасмыш өлердей дос болатын. Бір жазда Тоқтай мен Тоғырылша ауылдары жайлауға бірге шығып, Еділ бойына аралас-құралас қонып еді. Бес-алты жасар қос құрдас ұйқыдан өзге уақыттың бәрін бірге өткізді: асық ойнады, алысты, тай мініп жарысты.

Олар әсіресе дұзақ құрып, құс аулауды қызық көретін. Бір күні құрған тұзақтарына үй арасында ұшып жүретін торғай түсті. Бірінші жеткен Өзбек торғайдың мойнын бұрап үзіп, басын бір жаққа, денесін екінші жаққа лақтырып жіберді.

Сол көрініс екеуінің жадында мәңгі қалып, кейін ер жетіп, өлімге үйренсе де, біреуді өлтіріп қойған жағдайда бассыз дене «қайта тіріліп кетпесін» деген үреймен бірнеше рет шапқылауды әдетке айналдырғандай еді. Бүгінгі Өзбектің қылығы да сол қорқыныштан туған ба?

Тағдырдың белгісі секілді көрінген оқиға: үңгірге түскен бас

Тағы бір естелік: Иран илханы Газан әскері мен Алтын Орда қосындары Қап тауы маңындағы бір шаһар үшін шайқасқан кез. Алтын Орда әскері қала шетін алғанымен, бекіністегі илхан қолы қамал бұзатын құралдармен үйдей тастарды тоқтаусыз жаудырған.

Өзбек бірнеше жолдасымен қалаға таяу үңгірге кіріп, ас ішіп, сәл көз шырымын алмақ еді. Үңгір кең, төбесіндегі ошақтай тесіктен көк аспан көрінетін. Тастар үңгір үстіне күмп-күмп түсіп жатса да, жігіттер орталықтағы ошақты қоршап, қайнаған шәйнекті күтіп отырған.

Кенет әлгі тесіктен домалақ қара зат құлдырап түсті. Жігіттер қашып та үлгермеді: әлгі нәрсе төменгі ернеуге тиіп, ошаққа соқпай домалай келіп, үңгір есігінің арғы жағына тоқтады. Адамның басы екен.

Өзбек «жазмыш бұйрығы» деп күрсінді. Бірақ сол сәтте тағы бір қазандай қара тас дәл есік аузындағы бастың төбесінен келіп түсті. Үңгір ішіндегілер аң-таң қалды: ойлы-қырлы шатқалдардың арасынан ұшқан тас қалай дәл келіп тиді?

Өзбек мұны «күнәсі көп адамға» келген белгі секілді қабылдады: «Ең болмаса басын жерлейміз бе деп едім… оны да бұйыртпады». Осы ой кейін оның санасында бір параллель болып қатқандай: бүгінгі Елбасмыш та сондай «күнәлі» ме? Әлде тағдырдың өзі үкім орындаушы болып, Өзбектің қолын жүргізді ме?

Билік математикасы: «көңіл айту» болып келген үкім

Елбасмыштың күнәсі — әкесі Тоқтайдың тағына отыруға ұмтылуы еді. Ол бас әмір Қадақтың демеуімен алтын таққа ие болып та үлгерген. Тек бүкіл Алтын Орда ханы ретінде біржолата танылу үшін әкесінің асы берілген соң Құрылтай шақыру ғана қалған.

Сондықтан да Өзбек пен Құтлық Темір «көңіл айта келдік» деп алдап, күні бұрын кісі салып, Өргеніштен көп қолмен келген. Жауынгерлер Ордалы ауылды сырттан қоршады. Қылыштың жүзімен кесілген үкімнен кейін, сыртқа хабар беріліп, Өргеніш жауынгерлері сарайды басып алды.

Мұсылман жұрт Өзбектің хан болғанын қалады. Үш аптаға жетпей ақ кигізге көтеріліп, Өзбек Алтын Орда ханы атанды. Содан бері жиырма жыл өтті — айтуға оңай, көтеруге ауыр жылдар.

Түс пен өңнің арасы: ханның ішкі соты

Өзбек хан Сарай-Беркеден Қырымға кеше ғана келген. Жастыққа басы тиісімен-ақ қатты ұйықтап кетіп, таң сыз бере шошып оянды. Көргені түс болғанымен, өңіндей еді: өткен өмірдің қанды көріністері қайта тірілгендей.

«Бұл істің бәрін неге істедім? Осыншама қанды неге төктім?» деген сұрақ жанын тырнады. Өз жауабы дайын: «Алтын Орданы көркейту үшін. Ұлы мемлекетке айналдыру үшін». Бірақ түс оның осы ақтауын қабылдамайтындай.

Ояна сала да сол сұрақ: бұл нені меңзейді? Алтын Ордасының ісі «шыңырауға» құлардай жаман ба? Құтлық Темірдің қу басы мойнына байланатындай қандай күн тумақ? Жамандықтың белгісі ме?

1318 жыл: Иран жорығы және тәртіп үшін төгілген қан

Жеті жыл өткен соң, Жылқы жылы — 1318 жыл — Өзбек хан Иранға қалың қолмен аттанды. Дәшті Қыпшақтың жазық даласынан Кавказға қарай ағылған қол өзен тәрізді еді: әр жауынгер жетектеген қос ат, көк темір сауыт, болат қару, күнге шағылысқан күміс жабдық.

Әскер Дербент шатқалынан шығып, Темір қақпаның түбіне жетті. Бұл өңірді жайлаған мұсылман лезгин халқы Алтын Орда әскерін құшағын жая қарсы алып, бекіністі қорғауға қойылған Тарамтазу әмірге «жау келе жатыр» деп хабар бермеді; керісінше «бәрі тыныш» деп жалған айтты. Соның арқасында Дербент алынғанша бұл жақтағы жағдайдан ешкім хабардар болмады.

Арран оңай басып алынды, Ширван аяусыз шапты. Қалың қол Кура өзенінің теріскей жағасына жетіп, шатыр тікті.

Бірақ Иранға бұл жыл ауыр тиді: табиғаттың құбылысы, ішкі-сыртқы соғыс, әмірлердің бытыраңқы қимылы. Әбусеит илханның қалың қолы Кураның арғы бетіне келіп, Өзбектің арт жағынан да соққы беруге он түмен дайын тұрғанын хан дер кезінде аңғармай қалды. Екі жақтан қысылмас үшін Алтын Орда әскері шегінуге мәжбүр болды.

Бұл шегіну оңайға түспеді: асығыс қайтқанда әскердің бас-аяғы жиналмай, біраз жауынгер жау қолында қалды. Арран мен Ширвандағы олжасына қарамастан, сырт көзге бұл аттаныс «жеңіліс» болып көрінді. Өзбек хан мұны ауыр қорлық санады да, «Тұра тұр, Әбусеит, Чопанбек, қайта оралармын» деген кек пен үмітке жүгінді.

Алтын Орда тыныштығы: кеңістік, сауда және Жібек жолының жүрегі

Шындығында, замандастарының айтуынша, Тоқтай ханның соңғы жылдары мен Өзбек ханның дәуірі Алтын Орданың тыныштыққа бөленген, ең биік шыңына шыққан шағы еді. Қара бұлт көрінбегендей, көшпелі мемлекеттің үстінде «оймақтай көлеңке» де жоқтай сезілген кезең.

Бұл тұста Алтын Орданың жері Қырым мен Болғарды қоса санағанда Үзі өзенінен бастап, күнгей шығыс Жағропадан шығысқа дейін созылған байтақ даланы қамтыды. Еділдің орта және төменгі ағысы, күнгей Орал, Дербент қақпасына дейінгі теріскей Кавказ, батыс Қорасан, Хорезм, Сейхүн-Дарияның аяқ тұсы мен Арал маңы, әрі Есіл, Нұра, Сарысуға дейінгі кең өңір түгел кірді.

Сауданың өркендеуіне тағы бір үлкен себеп болды: Тоқтай хан Қырымды сыбайласы Янжы өмірге ұлыс етіп, Каффа мен Судақ қалаларын Генуя купецтеріне Шығыспен сауда жасайтын колония-аймақ етуге рұқсат берді. Аз уақытта Қырым Батыс пен Шығысты жалғаған көне Жібек жолының аса маңызды кіндігіне айналды.

Бұл жолмен тек тауар емес, білім де көшті: араб алгебрасы, Фердоусидің «Шахнамасы», Абу Наср әл-Фарабидің еңбектері, Әл-Бирунидің мұрасы, Ибн Синаның дәрігерлік канондары Батысқа жетсе, кері бағытта грек ойшылдары мен ғалымдарының трактаттары, Архимед пен Эвклидтің еңбектері тарады. Адамзат мәдениеті осылайша жағрафия арқылы да бір-біріне сіңісті болды.

Осы кең тыныс, осы бейбіт кезеңнің ішінде хан түсінде көрген шыңырау нені білдірді? Тарих кейде ең жарық шақтың өзінде де, қаперсіз жүрген санаға қара көлеңкені алдын ала түсіріп қоятынын аңғартады.