Ги де Мопассан Жалғыздық
Жалғыздық
Ги де Мопассан
Кілең ер адамдар отырып, түскі асымызды жаңа ғана ішіп болған едік. Қонақтардың бірі, менің ескі танысым: «Жүр, серуендеп қайтайықшы», — деді.
Жапырақтары сыбдырлаған ағаштардың арасымен ұзын даңғыл бойымен ақырын аяңдап келеміз. Айнала тым-тырыс, тек Париждің тұншыққан, тынымсыз гуілі ғана естіледі. Бетімізге самал жел есіп, түнгі аспан көгінде самсаған сансыз жұлдыздар жымыңдайды.
Бір кезде жанымдағы серігім тіл қатты: «Неге екенін білмеймін, басқа уақытқа қарағанда түнде тыныс алғанда өзімді ерекше еркін сезінемін. Ойлануға да жеңіл. Әлемнің құдіретті құпиясына міне-міне қанығамын-ау деп, нұрға бөленетін сәттерді бастан кешемін. Содан кейін сәуле жоғалып, бәрі аяқталады…»
Ара-арасында жанымыздан ағаш арасына бой жасырып көлеңкелер өтіп жатты; біз қыз бен жігіт бір бүтін бейнеге айналып, құшақтасып отырған орындықтардың қасынан өттік.
«Мәңгілік жалғыздық» туралы сөз
Серігім күрсініп: «Бейшара адамдар! Олар менің жеккөрушілігімді емес, аянышымды оятады. Адам болмысындағы жұмбақтардың ішінен мен бір жұмбақтың жауабын таптым: біз өмірде бәрінен бұрын мәңгілік жалғыздықтан жапа шегеміз, ал барлық әрекетіміз осыдан қашып құтылуға бағытталған», — деді.
«Ашық аспан астындағы мына орындықтарда отырған ғашықтар да біз сияқты… барлық тіршілік иелері сияқты… ең болмаса бір сәт болса да жалғыздықтан құтылуға тырысады. Бірақ олар да біз секілді мәңгі бақи жалғыз болған және жалғыз болып қалады», — деп ауыр тыныс алды.
Айырмашылық — біреулер бұл сезімді қатты сезінеді, біреулер онша сезіне бермейді.
«Менің жанымды біраздан бері жалғыздық қорқынышы қатты қинайды: сен естисің бе, ешкім де ешқашан құтқара алмайтын жалғыздық… Біз не істесек те, қалай аласұрсақ та, жүрегіміздің ұмтылысы, ерніміздің алауы, құшағымыздың оты қаншалықты жалынды болса да — біз қашанда жалғызбыз», — деді ол.
«Мен жан баласы жоқ қаңыраған үйіме бармас үшін сені серуендеуге көндірдім. Бірақ мен неменеге қол жеткіздім? Мен сөйлеп келемін, сен тыңдап келесің — екеуіміз де жалғызбыз. Біз бірге келе жатқанымызбен, жалғызбыз. Сен осыны түсінесің бе?»
Ойлы адамға қызық жоқ
«Ойлы адамға қызық жоқ бұл жалғанда. Ойсыздар өздерін бақыттымын деп санайды. Біздің жалғыздықты сезініп қамыққанымыз оларға түсініксіз», — деді ол.
«Өткінші кездесулерден, күмәнді рахаттан басқа қуанышты білмеген олар мен сияқты шарқ ұрмайды. Мәңгілік басымыз қосылмай кете беретінімізді түсініп, сезініп болдым. Сенің ойыңша, мен ақылынан адасқан жанмын ба?»
Метафора
Өмір — тұманды жол, ал адам — шеті-шегі жоқ қараңғы үңгірде жалғыз келе жатқан жан.
Ішкі күй
Жақындаған сайын алыстай түсетін бөгет: адам сөйлейді, мойындайды, ал толық түсінісу бәрібір қол жетпейді.
«Өзімнің қаншалықты дәрежеде жалғыз екенімді сезінгеннен бері күннен күнге өзімді шетсіз-шексіз, қабырғасын қолмен ұстап көру мүмкін емес қараңғы үңгірде келе жатқандай сезінемін. Менің қасымда серігім жоқ — жалғызбын. Жалғыз өзім осы түнерген жолда келе жатырмын. Тұманды жол дегенім — өмір», — деді ол.
«Кейде жанымнан дауыстар, айқай-шу естіледі… Қарманып, дауыс шыққан жаққа жүрсем де, оның қайдан естілгенін білмеймін; ешкімді жолықтырмаймын, ешкім де маған қол ұшын созбайды. Сен мені түсінесің бе?»
Ақындар мен көріпкелдер
Мюссе туралы еске алу
«Алыстан бір үн шықты, сыбырлай ма шақырып… Ешкім де жоқ… бұл келген… қара түнді қақ жарып, жанымнан кеп жай тапқан, “Жалғыздық” атты “жан” еді», — деп үн қосқан еді.
Бірақ серігімнің айтуынша, ол мұны нық сеніммен емес, тек болжаммен ғана сезген.
«Мен — мен болсам жалғызбын!» — деді ол. Сосын Гюстав Флоберді есіне алды: оның бақытсыздардың бірі болуы бекер емес, өйткені ол ұлы көріпкел еді.
Флобердің сөзі
«Біз барлығымыз шөл далада өмір сүрудеміз. Ешкімді ешкім түсінбейді».
«Иә, не ойласа да, не айтса да, не істеуге тырысса да — бәрі бір: ешкімді ешкім түсінбейді. Сансыз жұлдыздары самсаған көкте не болып жатқанын жер білмейді емес пе. Адамдар да солай: басқа адамның әлемінде не болып жатқанын білмейді», — деді ол.
«Біз бір-бірімізден аспандағы жұлдыздардан да алыспыз. Өйткені біздің ойымыз қол жетпес қиянда».
Сүйіспеншілік және түсініксіздік
«Адамдармен үнемі бірге болып, түсінілмеу қандай азап. Біз бір-бірімізді бір қабырғаға бірге матап тастағандай сүйеміз: бір-біріміздің қолымыздан ұстағанымызбен, біріге алмаймыз».
«Басқа, бөтен адамды толық тануға деген азапты қажеттілік жанымызды жегідей жейді. Бірақ барлық әрекетіміз бекер, мойындауларымыз жеміссіз. Бірге болуға тырысу арқылы біз тек бір-бірімізден алшақтай түсеміз».
Қорқыныштың шыңы
Серігім үшін ең үрейлі сәт — дәл сырын ақтарған кезде: қарсы алдындағы адам тыңдап тұрғанымен, оның не ойлағанын білу мүмкін емес.
«Міне, ол менің қарсы алдымда тұр. Тұнық көздерімен көз алмастан қарағанымен, жаны — жұмбақ. Бұл көздер оның жан сырын ақтарып бере алмайды. Ол мені тыңдап тұр. Ал ол не ойлап тұр екен? Иә, иә — не ойлап тұр екен?»
«Ол мені жек көріп тұрса ше? Ол мені ұнатпай тұрса ше? Мазақ қылып тұрса ше? Сөздерімді таразылап, саралап, мені кінәлап тұрған шығар. Мүмкін, ақылы тар ақымақ деп ойлайтын шығар. Не ойлап тұрғанын қалай білуге болады? Мені жақсы көре ме, жоқ па — қалай білем?»
«Басқа адамның ойы — жасырын әрі еркін ойы — біз біле алмайтын, күресіп жеңе алмайтын ой. Қандай қол жетпес құпия!»
«Ал мен ше? Жанымды айқара ашып, жан-тәніммен берілуге қанша тырыссам да, жан дүниемнің түкпіріндегі құпия “менімнің” кілті ешкімнің қолына түспейді. Оны табу, ашу — ешкімнің пешенесіне жазылмаған. Себебі ешкім де маған ұқсамайды, ешкімді ешкім түсінбейді».
«Бір сәтке болса да…»
«Ал қазір сен мені түсініп келе жатырсың ба? Жоқ, сен мені ақылынан адасқан деп ойлайсың. Сен мені сырттай бақылап, қауіптенесің: “Бүгін бұған не болды екен?” деп ойлап келе жатырсың».
«Бірақ күндердің күнінде менің жан қайғымды түсініп, аяғына дейін шешсең, маған келіп: “Мен сені түсіндім”, — деп айт. Сол арқылы мені бір сәтке болса да бақытты етесің».
Әйел, махаббат және адасу
«Әсіресе әйелдер жалғыздықты қатты сезінуге итермелейді. “Жалғыз емессің” деп жалған елес тудырғандарының кесірінен олар маған еркектерге қарағанда көп азап шектірді».
«Жүрегіміз сезімге толып, ғашық болған сәтте тілмен айтып жеткізгісіз ұлы махаббатты бастан кешіреміз. Неліктен екенін білесің бе? Өйткені сол арқылы “жалғыздық та шегіне жетті” деп ойлаймыз. Қандай адасу!»
«Осынау сағымдай мұнарлаған қиял-арман, әйелге деген мәңгі сүйіспеншілік әрбір жалғыз жүректі одан сайын лүпілдете түседі. Көзқарасымен-ақ еліктіріп әкететін осы ұзын шашты арбаушылардың қасында сен қаншама керемет сағаттарды бастан кешірдің!»
Ащы түйін: «Дәл қазір бір бүтінге айналамыз» деген үміт шындыққа айналмайды; уақыт өте келе жалғыздық бұрынғыдан да қатты сезіледі.
«Күтумен, үмітпен, алдамшы ләззатпен өткен ұзақ апталардан кейін жалғыздықты бұрынғыдан да қатты сезінетін күн келеді. Әр өбісу мен аймаласу арқылы біз бір-бірімізге жат бола түсеміз. Қандай ауыр, қандай қорқынышты!»
Сюлли Прюдом
«Тән жақындығымен жан жақындығына қол жеткіземіз деп ойлаған адамдардың бос қарекеті қандай аянышты!»
«Содан кейін — қош бол. Бәрі бітті. Содан кейін өміріміздің бір кезеңінде “барымыз” болған, бірақ жасырын әрі күмәнсіз ішкі әлеміне үңіле алмаған сол әйелді енді зорға танитын боламыз».
«Тіпті екі жанның құпия қосылғандай, сезім мен арман араласқан жаныңның жұмбағын аштым-ау деген сәтте де, бір сөз — кішкентай ғана бір сөз — менің қаншалықты адасқанымды көрсететін. Екеуміздің арамызда енді-енді пайда болып келе жатқан сәуле әп сәтте ғайып болатын».
Дегенмен, серігім мына ойға тоқтады: «Жер бетіндегі ең жақсы қуаныш — кешті жанында үнсіз отырып-ақ бақытты сезінетін сүйген әйеліңнің жанында өткізу. Бұдан артықты талап етудің қажеті жоқ, өйткені адамзатты толық тану мүмкін емес».
Салқындық пен үнсіздік
«Мен қазір еш адамға неменеге сенетінімді, нені ойлайтынымды, кімді сүйетінімді айтқым келмейді. Жалғыздыққа душар болғанымды білгендіктен, қоршаған әлемге қарап тұрып өз ойымды айтпаймын».
«Өзгелердің пікірінде, құштарлығында, сенімінде менің қандай шаруам бар! Мен ешкіммен ештеңені бөлісе алмаймын, сондықтан да бәріне салқындап кеттім. Менің ішкі әлемім ешкімге түсініксіз».
«Сөзімді шығын қылғым келмейді: күнделікті сұрақтарға жалпылай жауап беремін де, үнсіз жымиамын. Сен мені түсіндің бе?»
Серуеннің соңы
Біз Жұлдызды алаңдағы Салтанатты қақпаға дейінгі ұзақ жолды жүріп, содан кейін Келісім алаңына қайта оралдық. Жол бойы ол ойларын тым ақырын айтты; есімде қалмаған тағы талай нәрсені де айтып өткен.
Кенет ол Париж алаңында жұлдызды аспанға бой созған, шеттері тарихы таңғажайып жазулармен көмкерілген, египеттік тәрізді жалғыз тұрған мәрмәр ескерткішке көз салды…
Мәтін үзіндісі осы тұста үзіледі.