ІІІ мәдени қабат
Жоғарғы (кейінгі) палеолит және Homo sapiens-тің қалыптасуы
Дене бітімі қазіргі адамға жақын ақыл-ойлы адамның (Homo sapiens) пайда болуы кейінгі палеолит дәуірімен тығыз байланысты. Дәл осы кезеңнен бастап гоминидтер эволюциясында шешуші өзгерістер орын алып, адамзат тарихының жаңа арнасы қалыптасты.
Алғашқы Homo sapiens өкілдерінің пайда болуы әдетте б.з.б. 50–45 мың жыл бұрын болған деп есептеледі. Оған тән белгілер 1868 жылы Франциядағы Кро-Маньон үңгірінен табылған бес қаңқаны зерттеу нәтижесінде айқындалды. Кейін Кроманьон адамдарының сүйек қалдықтары Еуропаның басқа өңірлерінен де анықталды.
Кроманьон адамдарының басты антропологиялық белгілері
- Маңдайы кең әрі салыстырмалы жазық, қасүсті доғалары аса шығыңқы емес.
- Бас сүйегі сопақша, иегі айқын шығыңқы.
- Мұрны жіңішкелеу, көз ұялары шағындау.
- Ми сауытының көлемі кең: шамамен 1500–1800 см³.
- Бойы биік: 168–194 см аралығы.
- Сүйектердегі бұлшық ет бедері айқын, дене күші жоғары болғанын көрсетеді.
Мидың дамуы және қоғамдық өмірге бейімделу
Салыстырмалы зерттеулер Homo sapiens ми қыртысында қоғамдық өмірге тікелей қатысты аймақтардың ерекше дамығанын көрсетеді. Бұл өзгеріс адамның мінез-құлқын реттеуге, инстинктік әрекеттерді тежеуге және күрделі әлеуметтік байланыстарды қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Бейімделу
Адам табиғат жағдайына икемделу арқылы ғана емес, еңбек барысында қоршаған ортаны өзгерту арқылы да мәселе шешті.
Ұжымдық еңбек
Негізгі жетістіктер көбіне ұжымдық жұмыс пен өндірістік тәжірибені жинақтау нәтижесінде іске асты.
Қоныстану ауқымы және нәсілдік топтардың қалыптасуы
Кейінгі палеолит — адамның Жер шарының әртүрлі климаттық аймақтарына кең тараған кезеңі, сонымен бірге нәсілдер мен нәсілдік топтардың қалыптасу дәуірі.
Қазақстан аумағынан табылған жоғарғы палеолиттік адам сүйектері толық сақталмаған: көбіне жекелеген сүйек бөліктері ғана кездеседі. Дегенмен Еуразияның ішкері аймақтарын, оның ішінде Қазақстан аумағының едәуір бөлігін, ерте кезеңде протоеуропеоидтік сипаттағы адамдар мекендеген деген тұжырым жасауға негіз бар.
Рулық қауым, аналық ру және әлеуметтік құрылым
Ақыл-ойлы адамның қалыптасуы кейінгі палеолитте материалдық және рухани мәдениеттің серпінді дамуымен тікелей байланысты болды. Бұл өзгерістер рулық қауымның қалыптасу үдерісін жеделдетіп, қоғамдық ұйымдасудың алғашқы тұрақты пішіндерінің орнығуына жол ашты.
Аналық ру туралы түсінік
Рулық ұйым көптеген өңірлерде ана тегі арқылы анықталып, адамдар шешесі жағынан топтасты деп қарастырылады. Әйелдердің қауым ішіндегі беделінің жоғары болуы қауымдық шаруашылықтың сипатына және ұрпақ жалғастырудағы рөліне байланысты болды.
Осыған байланысты әйелдің ру басшысы әрі ошақ иесі ретіндегі маңызы идеологиялық ұғымдарда да көрініс тапты: әйелге табынушылық нышандарының пайда болуы кездейсоқ құбылыс емес.
Дүниетаным, магия және алғашқы өнер
Кейінгі палеолитте адамның дүниетанымы күрделене түсті. Аңшылық өмір салтына байланысты магиялық ғұрыптар кең тарады: адам жануардың бейнесі арқылы оған ықпал етуге, оны бағындыруға болады деп сенді.
Негізгі тақырып
Түрлі жануарларды суреттеу: сұлбасын, бітімін, мүсінін бейнелеу.
Әйел мүсіндері
Сүйектен ойылып немесе жұмсақ тастан қашалып жасалған бейнелер құнарлылық пен аналық идеяларын білдірді.
О дүние туралы ұғым
Жанның мәңгілігі мен о дүниедегі өмір туралы түсініктер күрделі жерлеу рәсімдерін туындатты.
Жерлеу рәсімдерінің айқын белгілері
- Мәйітке қызыл жоса себу.
- Тесілген қабыршықтардан және жыртқыш аң тістерінен жасалған алқа тағу.
- Мамонт азуынан жасалған білезік кигізу, киімге моншақ тігу.
- Қасына шақпақ тас, мүйіз және сүйектен жасалған бұйымдар қою.
Табиғат жағдайлары және шаруашылықтың өзгеруі
Қалыптасып келе жатқан адамзат қоғамы өмір сүрген табиғи орта тұрақты болған жоқ. Бұл мұз дәуірінің аяқталар шағы еді. Қазақстанның көптеген таулы аудандарын соңғы мұздану басып, оның іздері таулардың етегі мен белдеулеріндегі құлама тастар түрінде бүгінге дейін сақталған.
Жоғарғы антропоген басталған кезде тау жоталары едәуір көтеріліп (жоңғар кезеңі), климат ылғалдана түсті. Мұздықтардың еруі су көлемін арттырып, Сырдария мен Әмудария арналарының өзгеруі нәтижесінде Арал теңізі қалыптасты.
Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі
Климаттың суып, ылғалдануына қарамастан, сол дәуірдің табиғаты қазіргіге қарағанда байырақ болды. Тянь-Шаньда, Орталық және Солтүстік Қазақстанда емен мен қайың ормандары сақталғанымен, жалпы үрдіс бойынша орман сиреп, оның орнына бұталы және көделі жайылымдар кеңейе түсті.
«Мамонттық кешен»
Еуразия даласында мамонт, жүндес мүйізтұмсық, тур-бұқа, ұсақ бизон, үңгір аюы және ірі жыртқыштар кездескен фауналық кешен қалыптасты.
Ілесіп жүрген түрлер
Киік, арқар, марал, елік және басқа да ірілі-уақты жануарлар жазық дала мен тау шалғындарын мекендеді.
Жоғарғы антропогеннің екінші жартысында климат жылына әрі құрғап, өсімдіктер азайды, шөл кеңейді. Бұл, ең алдымен, шөпқоректі ірі жануарларға әсер етті: мамонттар мен жүндес мүйізтұмсықтар шамамен бұдан 10 мың жылдай бұрын толық жойылды. Жайықтың сол жағалауындағы ең соңғы мамонттардың бірі шамамен 8000 жыл бұрын өлгені айтылады.
Еңбек құралдары: техника, от және мамандану
Палеолит дәуірінде ірі жануарларды аулау қоректің басты көзі болды. Ірі жануарлардың азаюы мен жойылуы адамдарды орташа және ұсақ аңдарды аулауға бейімдеп, жаңа әрі тиімді құралдарды қажет етті. Аңшы топтары қорек іздеп кейде ұзақ көшіп-қонып жүрді; негізгі тұрақ түрлері жеңіл күркелер мен уақытша қостарға айналды.
Тас өңдеу техникасындағы серпін
- Өзектастан жұқа тіліктерді жарып алу жетілдіріліп, тасты дәл өңдеу мүмкіндігі артты.
- Мустьедегі дөңгелек және үшкіл өзектастардың орнын біртіндеп призма секілді өзектастар басты.
- Бір өзектастан бірнеше емес, ондаған жұқа тілік алу мүмкін болды; кейбірі қосымша өңдеусіз-ақ қолданылды.
- Қысып түзету әдісі (тас/сүйек/мүйізбен) арқылы әртүрлі пішіндегі құралдар жасалды.
Отты шебер пайдалану да маңызды болды: тасты біртіндеп қыздырып, кейін салқындату оның құрылымын өзгертіп, қысып түзету тәсілін жеңілдетті.
Құрал түрлерінің көбеюі
Кейінгі палеолитте жонғыштар, сүйір және доғал қырғыштар, екі шеті жұқартылған тілікшелер, бүйірлі және ортаңғы жүзді кескіштер, найза мен сүңгі ұштары, шұңқырлы тіліктер, тескіштер сияқты құралдар саны күрт артты. Трассологтардың есептеуінше, қолданылған құралдардың жалпы түр саны жүзге жуықтаған.
Сүйек өңдеу
Кескіштердің көптігі сүйек өңдеудің рөлі өскенін білдіреді: құрама құралдар, бұрғылар, тері өңдейтін қырғыштар, найза ұштары, шанышқылар жасалды.
Киім тігу
Сүйек инелер пайда болып, адамдар теріден киім тігуді меңгерді.
Шаруашылық: аңшылық, балық аулау, терімшілік
Аңшылық жетекші кәсіп болып қала берді. Құралдардың әртүрлілігі мен аң аулаудың жаңа әдістері (отпен қамау, шұңқыр-қамба қазу, аран құру және т.б.) оның өнімділігін арттырды.
- Балық аулауда шанышқылар мен қысқа істік сүйектен жасалған қарапайым қармақтар қолданылды.
- Жабайы жаңғақ, жидек, жабайы сәбіз, қымыздық, жуа және өсімдік түйнектерін теру кең тарады.
- Климат суыған кезеңдерде шағын қыраттарға салынған баспаналар мен көп ошақ іздері жиі байқалады.
Қазақстандағы кейінгі палеолит ескерткіштері
Қазақстан аумағында кейінгі палеолит ескерткіштері толық зерттелген күйінде көп емес. Бірқатар индустриялық ерекшелік сақталды: тұтас ұзынша малта тастардан жасалған ежелгі шапқы құралдар, ауыр қырғыштар, дөңгелек өзектастардан алынған үшкіл тіліктер сияқты нысандар бұрынғыша маңызды орын алды.
Орталық Қазақстан: негізгі нүктелер
Батпақ-7
Қалың мәдени қабатымен ерекшеленеді. Мамонт фаунасына жататын сүтқоректілер сүйектері табылған.
Қарабас-3
Порфириттен жасалған 172 бұйым жиналған: жаңқалар, өзектастар, ұра-тастар, шапқы құралдар және сүңгі ұшының сынығы бар.
Ангренсор-2
Яшмадан жасалған 1000-нан аса бұйым: өзектастар, жонғыштар, қырғыштар, кескіш-тескіштер және сүңгі ұштарының сынықтары.
Шығыс Қазақстан: үңгірлер мен тұрақтар
Бұқтарма үңгірі
Үш жыл қазылған мәдени қабаттан ошақ іздері, еңбек құралдары және аң сүйектері табылды. Фауна құрамында плейстоцендік және қазіргі түрлер аралас келеді: мамонт, жүндес зубр, арқар, марал, үңгір қорқауы, қоңыр аю, құлан, қасқыр, Кноблох түйесі, елік және т.б.
Новоникольское тұрағы
0,9–1 м тереңдіктен табылған құралдар кешені Қазақстандағы жоғарғы палеолит мәдениетінің белгілерін көрсетеді: үшбұрышты қырғыш, үшкіртас үлгісі, призма тәрізді өзектастар, ауыр шапқы құрал.
Шүлбі
Ертіс жағалауындағы күрделі құрылымды сөреде орналасқан. Үш горизонттан табылған бұйымдардың ең көбі үшінші қабаттан (5000-нан аса). Өзектастардың әртүрлі типтері, жонғыштар, қырғыштар, тескіштер, шой-балғалар және ошақ орындары анықталған. Қабаттардағы айырмашылық тұрақтың ұзақ кезеңдерді қамтуы мүмкін екенін аңғартады.
Оңтүстік Қазақстан: Ащысай және өзге табылымдар
Оңтүстік Қазақстанда кейінгі палеолит ескерткіштері салыстырмалы түрде аз. Солардың ішінде Ащысай тұрағы ерекше қызығушылық тудырады. Ол Тұрлан өзенінің биік сол жақ алаңқайында орналасқан. Қазба барысында 7,5–7,8 м тереңдіктен мәдени қабат ашылып, 15 от орны, жануар сүйектері (бизон, тау қойы, жабайы жылқы) және шақпақ тас құралдары табылған.
Сондай-ақ Соркөл көлі маңынан және Үсіктас өзенінің алаңқайынан шақпақ тастан жасалған жаңқалар мен тіліктер, призма және сүйір пішінді өзектастар, қырғыштар кездескен.
Жетісу: Майбұлақ тұрағы
Жетісу аумағы ұзақ уақыт бойы Қазақстан палеолиті бойынша аз зерттелген өңірлердің бірі болып келді. Шарын аңғарындағы Ақтоғай-1–4 нүктелерінен ашық жатқан артефактілер белгілі, ал көпқабатты ескерткіш ретінде Майбұлақ тұрағы алғаш рет анықталды.
Майбұлақ тұрағы Алматы облысында, Алматы қаласынан батысқа қарай 44 км жерде, Фабричный (Қарғалы) ауылы маңында, Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Майбұлақ өзенінің оң жағалауында орналасқан. Нысанның едәуір бөлігі құрылыс жұмыстары салдарынан бүлінгенімен, қазба барысында үш мәдени қабат анықталды.
I мәдени қабат (0,7–2,1 м)
Кейінгі кезеңдер әсерінен ішінара бұзылған. Қола және ерте темір дәуірі қабірлері жиі кездесіп, тас бұйымдар араласып кеткен. 75 артефакт табылған: пренуклеус, жаңқалар, тіліктер, шағын тілікшелер, қырғыштар және ойықты құралдар. Күл қалдықтары байқалған.
II мәдени қабат (3,5–4,2 м)
Екі бөліктен тұрады. 493 тас бұйымы алынған: жаңқа мен тілікшелі жаңқаларды өндіруге арналған өзектастар, параллель принципімен жаңқаланған призмаға жақын өзектастар, преформалар, пренуклеустар, жаңқалар, сынықтар мен қабыршақтар. Тілікшелер аз, құрал саны да шектеулі болған.
Ескерту
Берілген мәтін осы жерден үзіледі, сондықтан Майбұлақтың II қабатындағы құралдар тізімі мен III мәдени қабат сипаттамасы толық келтірілмеді.