Қаланың климаты континенттік
Қазақстан • Алматы облысы
Талдықорған
Талдықорған (1993 жылғы 4 мамырға дейін — Талды-Қорған) — Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында, Жетісу Алатауының батыс сілемдерінің етегінде орналасқан қала. Қала Алматы облысының әкімшілік орталығы саналады.
- Жер аумағы
- 74 км²
- Биіктігі
- 570–600 м
- Орналасуы
- Қаратал өзенінің жағалауы
- Қашықтық
- Астанаға — 758 км, Алматыға — 279 км
Тарихы
Қазіргі Талдықорған аумағында алғаш қоныс XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасты: 1869 жылы Гавриловка селосы бой көтерді. Бұл өңірге алғашқы болып казак қоныстанушылары келді.
Жетісу облыстық атқару комитетінің ұйғарымымен 1920 жылы (кей деректерде 1921 жылы) Гавриловка селосының атауы ресми түрде Талды-Қорған болып өзгертіліп, Қапал уезінің орталығы мәртебесін алды.
1930–1944 жылдары Талды-Қорған Қазақ КСР-і Алматы округі құрамындағы Талды-Қорған ауданының орталығы болды. 1944 жылы елді мекенге қала мәртебесі берілді.
Алматы округінен бөлінгеннен кейін, 1944–1959 жылдары және 1967–1997 жылдары қала Қазақ КСР-і Талдықорған облысының орталығы қызметін атқарды. 1993 жылы қала атауы ресми түрде Талдықорған деп бекітілді.
Қазіргі кезеңде Талдықорған 2001 жылғы 22 қыркүйектен бастап Алматы облысының орталығы ретінде қарастырылады.
Негізгі кезеңдер: 1869 — Гавриловка; 1920/1921 — Талды-Қорған атауы; 1944 — қала мәртебесі; 1993 — Талдықорған атауы; 2001 — облыс орталығы.
Географиясы
Талдықорған Қазақстанның оңтүстік-шығысында, облыстың орталық бөлігінде, Жетісу Алатауының батысында орналасқан. Қала теңіз деңгейінен шамамен 570–600 метр биіктікте, Қаратал өзенінің бойында жатыр. Қаланың аумағы — 74 км².
Климаты
Жалпы сипаттама
- Климаты — континенттік.
- Қысы қоңыржай салқын: қаңтардағы орташа температура −11…−13°C.
- Жазы ыстық әрі қуаң: шілдедегі орташа температура 22…24°C.
Жауын-шашын мен жел
- Жылдық жауын-шашын: 350–400 мм.
- Негізгі үлесі наурыз–мамыр және қараша–желтоқсан айларына келеді.
- Жел көбіне солтүстік-шығыстан (34%) және солтүстіктен (16%) соғады.
- Жылына 50 күнге дейін қуаңшылық байқалуы мүмкін.
Тұрақты қар жамылғысы әдетте қараша айының соңғы онкүндігінде түсіп, наурыздың екінші онкүндігінде ери бастайды.
Өсімдіктері
Талдықорған бұталы-аралас өсімдіктері бар шөлейт белдемде орналасқан: сулыбас, бетеге, боз және эфемерлі боз-жусанды қауымдастықтар кездеседі. Қала аумағында шөмішгүл, қарағай, сиягүл, жаңғақ, қызғалдақ, долана, шырғанақ, кәдімгі өрік, қызыл мия, шырмауық, қарасора, алабота, жусан және өзге де шөптесін өсімдіктер өседі.
Әкімшілік ұйымдастырылуы
Қалалық әкімшілік аумаққа қарасты елді мекендер: Еркін, Заречный, Өтенай, Заря, Еңбек, Пригородное, 3-ші және 5-бөлімше, сондай-ақ экономика-технология колледжінің оқу-тәжірибе шаруашылығы.
Ұлттық құрамы
2010 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша қала халқы 143 407 адам болды.
2010 жылғы құрамы (ірі топтар)
Кейінгі жылдары халық саны өзгеріп отырды. Қала тұрғындары саны ретінде жиі келтірілетін деректердің бірі — 129,6 мың адам.
Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы
Қалада ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салаларында жұмыс істейтін кәсіпорындар мен ұжымдар тіркелген. Өнеркәсіп бағытындағы ірі кәсіпорындар қатарына «Қайнар», «Темір», «Қазақаккумулятор», «Темірбетон», «Ажар», «Нан», «Өрнек», «Аққу», «Сайман», «Қаласүтзауыты», «Мирас» және басқа да ұйымдар жатады.
Сондай-ақ әртүрлі салаларға маманданған кәсіпорындар жұмыс істейді: «Гамма», «Механикаландырылған жұмыстар», «Құрылысшы», «Шымыр», «Ақ сұңқар-ай», «Талдықорған электр желілері құрылысы», «Ақжол», «Қалалық жол құрылысы» және т.б.
Қалада көлік және қызмет көрсету саласы да дамыған: ондаған көлік мекемелері, жүздеген сауда және қоғамдық тамақтандыру орындары бар.
Жер қоры және ауыл шаруашылығы әлеуеті
- Жалпы аумақ
- 82 333 га
- Жарамды бөлігі
- 92,1%
- Егістік
- 7 527 га
- Жайылым
- 65 429 га
- Шабындық
- 873 га
Әлеуметтік инфрақұрылым
Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымы жақсы дамыған. Мұнда С. Сейфуллин атындағы қалалық кітапхана, қалалық балалар кітапханасы, В. Маяковский атындағы кітапхана, М. Тынышпаев атындағы тарихи-өлкетану музейі, І. Жансүгіровтің әдеби музейі, І. Жансүгіров атындағы мәдениет сарайы және халықтық көркемөнерпаздар ұжымдары жұмыс істейді.
Білім беру саласында І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті, медицина колледжі, Қ. Байсейітов атындағы музыкалық колледж, агротехникалық колледж, кәсіптік-техникалық лицейлер және жалпы білім беретін мектептер бар.
Мәдени-архитектуралық нысандар
Республика және облыс деңгейінде қорғалатын нысандар қатарына «Даңқ» ескерткіші (1968), «Атамекен» кинотеатры (1950), Пионерлер үйі (көркемсурет галереясы, 1957), №3 кәсіптік-техникалық мектеп ғимараты (1958), Сән ательесі (1959), қалалық әкімшілік ғимараты (1950), аяқ-киім фабрикасы (1952), Жетісу мемлекеттік университетінің ғимараты (1975), Ақ мешіт (1996), С. Сейфуллин атындағы кітапхана (1982), М. Тынышпаев атындағы музей (1980) және басқа да нысандар кіреді.
Театрлар мен шығармашылық ұжымдар
Қалада Б. Римова атындағы облыстық драма театры, Қуыршақ театры, сондай-ақ «Алтын дән», «Туған тел», «Контраст», Ардагерлер хоры және басқа да көркемөнерпаздар топтары қызмет етеді.
Көлік және байланыс
Қала аумағындағы автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 352 км, оның ішінде 247 км бөлігі асфальтталған, 96 км — тас жол. Талдықорған арқылы Алматы–Өскемен, Семей–Алматы және өзге де бағыттар бойынша автокөлік қатынасы өтеді.
Теміржол стансасы 1949 жылы салынған. Одан Көксу, Текелі, Қарабұлақ бағыттарына жүк пойыздары қатынайды. Қалада Орталық Азияға және Ресейге шығуға мүмкіндік беретін әуежай да бар.
Жалпы мемлекеттік және облыстық маңызы бар автожол тораптары арқылы Талдықорған Қазақстанның басқа қалаларымен, Орталық Азия елдерімен, Ресеймен және Қытаймен байланысады.
Денсаулық сақтау
Қалада емдеу-сауықтыру ұйымдары желісі қалыптасқан: қалалық емхана, жүрек ауруларын емдеу орталығы, санитариялық-эпидемиологиялық қызмет, облыстық онкология диспансері, әйелдерге медициналық көмек орталығы, облыстық перинаталдық орталық, облыстық аурухана, балалар ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, туберкулез және наркология диспансерлері, жедел жәрдем стансасы, қан орталығы және басқа мекемелер жұмыс істейді.
Білім, мәдениет және туризм әлеуеті
Талдықорған өңірлік деңгейде білім, мәдениет және туризм орталығы ретінде танымал. Қалада жоғары оқу орындары, орта кәсіптік білім беру мекемелері және жалпы білім беретін мектептер жұмыс істейді. Сондай-ақ драма театры, филармония, мұражайлар, мәдениет және демалыс парктері, кітапханалар мен кинотеатрлар, стадиондар, спорт кешені, аквапарк және ипподром бар.
Қаланың қысқаша мәртебесі
Талдықорған — 1944 жылдан бері қала. Ол Алматы облысының әкімшілік орталығы және теміржол стансасы бар маңызды өңіраралық өндірістік-қызмет көрсету тораптарының бірі.