Сүлік ұста

Асан Тұрабаевтың айтуынша, байырғы дұшпан Хото Батор Хонтажы бастаған ойрат-қалмақ елу мың қолмен қазақ жеріне аттанғаны жөнінде Салқам Жәңгір өз шолушыларынан дер кезінде мәлімет алады.

Орбұлақтағы ойрат пен қазақтың тектілері Қарахан патшаның тұсында: «Арамызды шаһар байласын, шаһар байламаса, заһар шайнасын» деп анттасқан деген сөз бар. Аңыз-әңгімелерде Орбұлақ «тәтті жер» ретінде аталып, Маруан-Аһра бидің: «Анттан аттағандар өз қанына өзі тұншығады» деген ескертпесі де айтылады.

Сол кезеңде Жәңгірге: «Елу мыңға 800 сарбаз да жетеді» деген сеніммен, Қостоқты бастаған қол мен Сүлеймен бастаған сексен мергеннің барын алға тартып, негізгі күш жеткенше төтеп беруге үндеген хабар жеткені айтылады.

Жәңгір бастаған қазақ қолы Орбұлақтың қия беткейіндегі қойтастарды паналап, ор қазып, жауды улы жебемен қарсы алады. Сонымен бірге Сасықтекенің түтінін де пайдаланады.

Баяндаудағы түсінік бойынша, улы жебе адамға сәл ғана жанаса қалса, безгек тигендей әлсіретіп, адамды бірден сұлататын әсері болған деп айтылады.

Ал Сасықтеке деп аталатын өсімдік таутекелер күйлеген кезде иіскейтін, сол уақытта гүлдейтін өсімдік ретінде сипатталады. Оны суға қайнатып, шүберекке сіңіріп кептіріп, кейін өртегенде шыққан түтін жан-жануарды да уландыратындай күшке ие болғаны айтылады.

Әңгімеде Салқам Жәңгір әскерінің бас қолбасшысы Қостоқты батыр негізгі 800 сарбазды «із суытар» тұсқа қалдырып, ойраттардың алдынан өзі шыққаны айтылады. Ол қарсы жақты алдаусыратып, оларды Сасықтеке түтініне ұрындырады.

Қазақ қолының аз екенін білген жау «жапырып тастамақ» болып лап бергенде, әуелі улы түтінге, артынан улы жебеге ұрынады. Осы амал-айла арқылы қалмақ қолы ойсырай бастайды.

Баяндауда қазақ жауынгерлері ауыз-басын тұмшалап, ешкінің майымен майланған қорғаныш тәсілін қолданғаны айтылады — сонда улы түтіннің әсері бәсеңдейді. Уланғандар қымыз бен меңдуананы араластырып ішіп, құсып тазарғаны, ал ат уланса тұмсығына құйрық май жағып, қалпына келтіргені сөз болады.

Алғашында не болғанын түсінбей қалған ойраттар кейін мәнісін аңғарып, шамамен он мыңдай жасақтан айырылған соң шегініп, ақылдаса бастаған делінеді.

Осы кезеңде Жалаңтөс баһадүр жиырма мың қолымен тықсыра бастағаны, артынан Алатау батыр қырық мың қолымен (ішінде азғана қырғыз жасағы бар) келгені, сондай-ақ Арқадан Малдас би сегіз мың қолымен жеткені айтылады.

Алатау батырдың ол тұста жетпіс жетіден асқан шағы екені, өзі ақыл-кеңес беріп, бастап келген жасағының соғысқа тікелей араласпағаны да баяндалады.

Бұл ұрыс тарихта ұмытылмас ерлік ретінде аталады. Есімдері аталғандар қатарында: Жалаңтөс баһадүр, Жиенбет жырау, Қарасай батыр, Көкі батыр, Жақсығұл батыр, Сүлеймен мерген, Жаманбай батыр, Шілмекенұлы Қостоқты батыр бар.

Түтінге ұрындыру, Сасықтеке түтінін қолдану ісін меңгерген ұсталарды «Сүлік» деп атағаны айтылады. Мұндай ұсталарды өте құпия ұстаған, ал бейбіт кезде жеке адамды улауға қатаң тыйым салынған.

Қазақ даласындағы ірі соғыстарда түтіндету тәсілі жиі қолданылған деп сипатталады: жаудың басын айналдырып ұйықтатуға бағытталған «ұйқымалым-сірне» әдісі, иіспен улау, бықсыған түтінмен сапты бұзу — бәрі де қарсы жаққа үлкен шығын әкелген.

Жау жолын торып, жолына шөмеле шөп үйіп, ор қазып, оған улы шөптерді араластырып, лапылдап жанбайтын күйде бықсытып түтіндету мақсаты көзделген. Ұзаққа ататын нарсадақ пен мергендерді дайындап, жебені улы шөпке малып қолдану да айтылатын тәсілдердің бірі.

Баяндауда Жер-көсе билер, жұлдызгер-көреген алымдар, есепші кісілер ауа райын, желдің бағытын, қыстың сипатын алдын ала болжап, қай өңірден ащы су, қай өңірден тұщы су шығатынын да дөп басып айтқан делінеді. Мұндай қабілетті адамдарды соғыс жағдайында аса құпия ұстаған.

Көктем-күзде шөптерді жинап, қайнатып, уын шүберекке сіңдіріп, кейбірін кептіріп, алдағы ұрыстарға алдын ала дайындап отырған. Мұндай иістен кей жылқылардың да тырақай құлайтыны, адамдардың екі сағатқа дейін есін жинай алмай қалатыны, кейде өлімге де әкелетіні айтылады.

Улы өсімдіктер мен уға малынған маталар құпия қоймаларда, қатаң күзетілген ыдыстарда сақталғаны баяндалады.

Әңгімеде емшілік тәжірибесі де кең қамтылады: итсигек, теке-сасық, меңдуана, дермене, мия, сора, көкнәр, жалбыз, адыраспан секілді шөптерді әртүрлі мөлшерде араластырып, бірін кептіріп, бірін көктей пайдалану жолдары сөз болады. Кейбір шөптердің күлін алып, қайнатып, ауыр жараланған жауынгерлерге ота жасау кезінде ұйықтатуға және емдеуге қолданған деген дерек беріледі.

Түркістан мен Тараз шаһарларында «ғаріпхана» деп аталған емдеу орталықтары болғаны, ол жерлерде сүйегі сынған, ауыр жараланған, кеселі ауыр адамдарға ем жасап, ота жасағаны айтылады.

Етборсық емшілер қымыз, қымыран, дәрілік шөптермен қатар кей жағдайларда шарапты да пайдаланғаны айтылады. Баяндауда «Алтайдың бал шарабы», «Отырардың отты шарабы», «Тәшкеннің нан шарабы», «Тараздың жүзім шарабы» деген атаулар кездеседі.

Жараны жуу, таңу кезінде жұқпа түспеу үшін ота алдында Отырардың отты шарабымен тазалап жуғаны, маталарды да сонымен өңдегені айтылады (әңгімеде бұл 96% спирт ретінде түсіндіріледі). Алтайдың бал шарабы жауынгерге күш-қуат үшін, Тараздың жүзім-жеміс шарабы көп қан жоғалтқандарға, ал жүйкесі сыр бергендерге қатаң тәртіппен Тәшкеннің нан шарабы берілгені баяндалады.

Баяндауда қазақ Бармақ ұсталары Ұлытауда, Қаратауда, Алтайда және ірі шаһарларда, Түркістан маңында, Текелі аталған қалаларда шойын балқытып, ұңғы мылтық, білтелі мылтық соққаны, кей жағдайда қолға түскен қаруларға қарап от-ұшпа зеңбірек те жасағаны айтылады. Сонымен қатар атадан қалған қарулар — наркескен, алдаспан, найза-қылыштар өз алдына бөлек аталады.

Ұлытауда ұстаханаларды Отжағар, Боқжағар деп атаған. Отжағарда темірді қызыл жалынға қыздырып шыңдап, кейін желге суытқан; ал Боқжағарда ат тезегін ашытып, қаруды соған суытқан тәсіл айтылады. Мұндай әдіспен соғылған қарудың жүзі мұқалмайды, морт сынбайды деген наным берілген.

Полат, була, дула, шойын, зұлмарт секілді темір түрлерін берік етіп шыңдап, әшекейлегені, мұндай қаруларға сұраныс жоғары болып, ұсталардың даңқын шығарғаны сөз болады.

Әңгімеде Сүлік ұсталар жеке адамдарды улауға қатысы болса, бірден ауыр жазаға тартылғаны айтылады. Олар улы шөптердің аса зиянды түрлерінің сырын кез келгенге ашпаған, емшілік құпиясын ілімсіз таратуға тыйым салған.

Сүлік ұсталар бөлек жасақ ұстап, жорықта садақ пен найзаның ұшын уға малып, оны ерекше мергендер мен найзагерлерге бөліп бергені, өз әскерінің уланып қалмауын қадағалағаны баяндалады. Түтін қолданғанда жел бағытын есептеп, ешкі майына батырылған матамен тұмшалану тәсілі де айтылады.

Қазақ хандары мен билері Етборсық емшілерді, Сүлік ұсталарды, Жер-көсе билерді, ауа райын болжайтын жұлдызгер-алымдарды қадірлеп, жұрттан құпия ұстағаны баяндалады. Соғыс кезіндегі мұндай амалдар тектілер пәрменімен, билер шешімімен қатаң бақылауда болып, хан жарлығымен ғана іске асқан деп түсіндіріледі.

Баяндауда Жоңғар шапқыншылығы дәуірінде аз ғана қолмен осындай тәсілдер арқылы жауды бірнеше рет күйрете жеңу оқиғалары болғаны айтылады. Орбұлақ шайқасында 800 қазақ сарбазының елу мың әскерден он мыңдайын қырғынға ұшыратуы Батыс пен орыс тарихшылары үшін де таңғаларлық көрініп, ұзақ уақыт «жұмбақ» болып келгені сөз болады.

Соңында Асан Тұрабаев бұл оқиғаның Әлиасқар Байғұтұлының ұлы Ақпантайға айтылып, қағазға түсірілуін қазақ халқы үшін де, тарих үшін де маңызы зор, мақтанарлық іс ретінде атап өтеді.