Мынаны жыланға арқалап алып барайын
Патшаның жұмбағы
Ертеде бір патша түс көріп, соның мәнін таппай дал болады. Ол жұртын қайта-қайта жинап: «Түсімде не көрдім?» — деп қинай береді. Халық: «Не көрдіңіз?» — деп сұраса да, патша айтпайды.
Ақыры қаһарланған патша қырық күн мерзім береді: «Осы күнге дейін таппасаңдар, бәріңнің басыңды аламын. Маған қарасты бір жан да аман қалмайды» — деп ант етеді.
Ел күңіреніп, көз жасы көл болады. Құмырсқадай қаптаған қалың жұрттың бірде-бірі түсін таба алмайды.
Шеттегі жалғыз кедей
Мерзім бітер күні патша жұртын тағы жинап, соңғы рет сұрайды. Ешкім жауап таппаған соң, ол: «Есін жиған, ақылы бар, бірақ мұнда келмей қалған біреу бар ма?» — деп сұратады.
Сонда біреу: шекарада, тау бөктерінде төрт ешкілі кедей бар, сол ғана келмеді — деп хабар береді. Патша: «Бір өзі жұртқа тұтқа бола ма? Табалмаса, қырғын ішінде ол да кетсін — айдап кел!» — деп жасауыл жібереді.
Жыланның сүті мен теңгесі
Ол кедейдің тұрмысы жұпыны еді: бар күнкөрісі — бір ешкінің сүті. Бір күні үйінде тостағанға құйылған сүт тұрғанда, сырттан бір жылан келіп, сүтті ішеді де, бір теңге тастап, үнсіз жылжып кетеді.
Кедей таңырқап, қуанып қалады. Ертеңіне жылан тағы келеді. Кедей алдын ала сүт құйып қояды. Жылан тағы ішеді де, тағы да бір теңге тастап кетеді. Осылай күн сайын қайталана береді.
Әдет
Жылан күнде келеді: сүт ішеді, теңге қалдырады.
Береке
Кедейдің теңгесі көбейіп, үш ешкі сатып алып, малын төртеуге жеткізеді.
Бақылау
Жылан сүттен соң төбеге шығып, ін аузына жақын жерге жатады. Кедей оның мінезін танып алады.
Бірінші түс: түлкі
Жасауыл келіп, жағдайды жеткізеді: егер кедей түс жорымаса, ол да халықпен бірге өледі. Кедей жасауылды кері қайтарып, жыланға барып сәлем береді: «Ай, Мар ата, басыңды көтер».
Кедей мұңын айтады. Жылан: «Тапқаныңа серік қыласың ба?» — деп сұрайды. Кедей: «Бәрін алсаңыз да, айтыңыз» — дейді.
Жылан ескертеді: «Мені айтты деп айтпа». Сосын: «Патшаң түсінде түлкі көрді», — дейді.
Кедей патшаға барып, абайлап жеткізеді. Патша қуанып, жұртты азат қылып, кедейге алтыннан сауқат береді.
Алайда кедей жол-жөнекей күдіктеніп, алған олжасын жылан білмесін деп, үйінен де, жылан інінен де аулақ жерге көміп қояды.
Екінші түс: қасқыр
Арада айлар мен жылдар өтіп, патша тағы да жұртты жинап, түсін таптырмай қинайды. Ел баяғы кедейді еске алып, қайта шақыртады. Жасауыл тағы келеді.
Кедей жыланға барып, тағы сұрайды. Жылан тағы да: «Тапқаныңа серік қыласың ба?» — дейді. Кедей келіседі.
Жылан бұл жолы: «Түсінде патшаң қасқыр көрді», — деп жорамал айтады.
Кедей тағы дәл табады. Патша оны «әулие» атап, тағы да ділда алтын береді.
Бірақ бұл жолы кедейдің ішіне қызғаныш пен қорқыныш ұялайды. «Жылан бәрін біліп қояр» деп, алтынды тағы бөлек жерге көміп, ауыр тас алып, жыланды ұрып өлтірмек болады.
Тас тигенде жылан жараланып, ініне кіріп кетеді. Кедей бірнеше күн ұйықтай алмай, үреймен жүреді. Бірақ арада уақыт өткенде жылан қайта шығып, баяғы әдетін жалғастырады: сүт ішеді, теңге тастайды.
Үшінші түс: қой
Тағы бір заманда патша тағы түс көріп, елін жинайды. Жұрт кедейді қайтадан алдыртады. Кедей жыланға барып өтінеді.
Жылан: «Патшаң түсінде қой көрді», — дейді.
Кедей патшаға барып, үшінші рет те дөп басады. Патша тағы да мол сый береді.
Ынсапқа келу
Бұл жолы кедейдің көңілі жұмсарады. «Жыланмен талай уақыт дәмдес болдым, зиянын көрмедім» деп ойлап, патшадан алған олжасын көтеріп жыланға барады.
«Ай, Мар ата, олжалы боп келдім. Үш сапарда алғаным — осы. Қисаң, жарымын берейін, қимасаң, бәрін де ал», — дейді.
Жыланның ақылы: түс емес, заман
Түлкі — алдау заманы
Жылан сөзін бастайды: бұлар патшаның түсінде емес, өңінде болған хәл еді. «Түлкі» — ел ішінде алдау-арбап жеу күшейген кез. Патша халқының пиғылын сезген. Сол шақта сен де берілген алтынды жасырып, көмдің, — дейді.
Қасқыр — жыртқыштық заманы
«Қасқыр» — жұрт бірін-бірі басып-жаншып, ұяттан безген, күшті әлсізді жеген кез. Сол кезде сен де қорқынышқа еріп, алтынды тағы көміп, мені таспен ұрып жараладың, — дейді.
Қой — момындық пен мәміле заманы
«Қой» — жұрттың мінезі жұмсарып, алмақ-бермекке мәміле орнаған кез. Сол кезде сен де ынсапқа келіп, олжаңды бөліспек болып келдің, — дейді.
Қоштасу
Жылан соңында: «Ақшаның бәрі де сенікі, көмгендерің де өзіңе бұйырсын. Мен ділдаға зәру емеспін», — дейді.
Сосын: «Бұл күннен кейін мен саған жоқ, сен маған жоқ. Жолдастығыңа разы бол», — деп, ғайып болады.