Екі көзім Пушкин суретінде

Ауылдан басталған әлем

Біз қаладан да, аудан орталығынан да жырақтағы Жандосов атындағы колхозда тұратынбыз. Өзімізге осы шағын колхоздан артық елді мекен жоқтай көрінетін. Аспан әлемінің қожасы — күн нұрын тек біздің ауылға ғана төгіп тұрғандай сезілетін. Тіпті «біздің ауылдағы күн басқа жерге де шығады» дегенді мен де, басқа балалар да таңырқап тыңдайтынбыз.

Шілде өтіп, аптап басылып, қоңырқай салқын түсе бастаған кез. Августің соңғы күндері баяғыша зымырап өте береді, дәл бір сентябрьді — мектепке барар күнді — әдейі жеделдетіп жақындатып келе жатқандай.

Қызыл қоржын және төрт кітап

Күннің бір шеті батып, бір шеті жанып тұрған кешқұрымда Асқар ағай жорға торы биесімен Ұзынағаштан үйіне келіп түсті. Біз — Әбдісәлем, Хамит, Қалибай және мен — бәріміз кітапқа ақша төлеп қойғанбыз. Ауданнан келген мұғалімді көре сала артынан жүгірдік.

Үйге кірген соң мұғалім қоржынды ашып, кітаптарды ақтарды да, әрқайсымыздың сыбағамызды берді. Маған төрт кітап тиді. Тағы үш-төрт кітап алуым керек екен, бірақ ол кезде бәрі түгел болмай, кейінге қалды.

Ақ қағаздың ішіндегі олжа

Асқар ағай сыртынан кендірмен бір шалып байлаған бір буда ақ қағазды шешті. «Ақ қағаз» дегеніміз — сурет екен. Суретте көзінің қарасынан аласы көбірек, бұйра шашты, жақтауы қалың жүн басқан бір адам қолын қусырып отыр. Төменінде бірді-екілі жазу бар, бірақ ол жазу бізді аса тарта қоймады.

Мұғалім бұл суретті де бізге бір-бірден үлестіріп: «Үйлеріңе іліп қойыңдар», — деді. Шынымды айтсам, мен үшін кітаптан гөрі осы сурет үлкен олжа болып көрінді. «Бас қатырып оқығанша, бір қарап қоя салатын сурет жақсырақ» дейтін балалық мінез бізде де бар еді.

Қабырғаға ілінген тұңғыш бейне

Үлесімізді алып, әркім өз үйіне тарады. Мен үйге келе сала кітаптарды елеусіз қоя салдым да, жаңа ғана мұғалімнің үйінде қысылып дұрыстап қарай алмаған суретті жайып тастап, үріккен танаша тесіле қарадым. Қолымнан жібере салсам, қағаз шиыршықталып бұрынғы қалпына келе қояды.

Мектепте бірге оқитын, бірге туған апам Ідікей «көрейін» дегенде де, «былғарайсың» деп көрсеткім келмей, ішім күйіп жүрді. Ідікей менен ересектеу болғандықтан ба, әлде қыздар суретке онша әуес емес пе — бір қарады да, маңыз бермеді, қайта айналып қарамады да.

Мен суретті ілудің қамына кірістім. Ол кезде мық шеге ауылға әлі жете қоймаған. Бір-бір сүйем төрт шегені тауып әкеліп, қағаздың бас жағын түйіртпектеп тесіп өткіздім де, жуықта ғана көшпенді тірліктен отырықшылыққа ауысқан елдің күбәлектен тұрғызған балшық үйінің қабырғасына шегелерді бойлата қағып, суретті іліп қойдым.

Қабырғаға ілінген соң сурет бір түрлі жан кіргендей көрініп, әдеміленіп кетті. Ешкім жоқта әбден қарап алдым. Біз ол кезде латын әрпімен оқитынбыз, сондықтан төмендегі орысша жазуды зорға болса да буындап оқыдым: «Александр Сергеевич Пушкин».

Суреті көп кітап — көңіліме жақын

Суретті іліп, енді ғана оқулықтарды қолыма алдым. «Қоғамтану» кітабын ақтарып едім, ерте замандағы жаяу жарысқан бес кісінің суретінен басқа түк жоқ екен. Суреті аз болған соң, көңілім онша толмады.

«Жаратылыстануды» ашқаным сол еді — ішіндегі аю, қабылан, арыстан, жолбарыс, керік, тағы талай аң-құстың суреттері көзімді тартып әкетті. Бұл кітапты ерекше жақсы көріп, тіпті қойныма тығып қойдым. Сосын оны басқа кітаптардан бөлек, газетпен қаптап та тастадым.

Ал арифметикаға келсем, ашып та қарағым келмейтін: бір көз салсам, жүрегім айнып кететіндей.

Ана сөзінен туған мақтаныш

Осы кезде жұмыстан шешем келді. Алғашында суретті байқамады. «Апа!» деймін, ол кісі «ау» дейді де, мен қайта үн қатпаған соң өз шаруасына кіріседі. Мен апалауды жиілеттім. Екі көзім — қабырғадағы Пушкин суретінде. Тез көрмегеніне іштей ренжіп те отырмын.

Ақыры шешем маған қарап, мен қараған жаққа көз тастады да: «Оһ, сурет қыстырыпсың ғой. Суретің әйбат екен, балам», — деді. Менің бойымды мақтаныш кернеді.

Өлең оқылған түн

Содан кейін әдебиет оқулығын ақтара бастадым. Сол кезде ұқыпсыз салынған қиюсыз есікті шиқылдата ашып, біреу кірді — көршіміз Малкелді екен. Ол келіп, қасыма жақын отырып, текеметке жантайып жатты.

Әдебиет кітабын парақтап отырып, қабырғаға ілген суреттің дәл өзін кітаптың ішінен де тауып алдым. Оқысам, астында «Балықшы мен балық» деген өлең басылыпты. Шекесінде А. С. Пушкин деп жазылған.

Мен «Балықшы мен балықты» дауыстап оқып бітірдім. Малкелді де, үй ішіміз де ұйып тыңдады.

— Мұны жазған кісі кім екен? — деп сұрады Малкелді.
— Пушкин, — дедім мен.

Бір аттың тағдыры

Дәл сол кезде есіктен бір әйел асығыс кіріп, «әйелің толғатып жатыр» деп Малкелдіні ерте жөнелді. Ертеңіне білдім: Малкелдінің әйелі босанып, ұл тауыпты.

Малкелді маған: «Баламның атын түнде сен оқыған ақынның атымен қойдым. Бөшкін қойдым», — деді.

«Оның аты Бөшкін емес, Александр ғой; Пушкин — фамилиясы» деп түсіндіргім келді. Бірақ бүкпесі жоқ қазақтың ақ ниетін, пейілін аңғарып, үндемедім.

Ауылға келген Пушкин

Осыдан кейін мен де, біздің ауыл да Пушкинді білетін болдық — әрі ұмытпайтын болдық. Мүмкін кітаптан оқыған, суретін көрген Пушкин мен есейіп, қайта оқығанға дейін ойынның астында қалып қояр ма еді, кім білсін.

Жазғы каникул күндерінде де Малкелдінің баласы — «Пушкин» — көз алдымда жүгіріп жүретін болды. Кейін оның он жылдықты бітіргенін де көрдім. Көрген сайын: «Бұл да Пушкиндей адам болар» деп үміттенемін. Мүмкін ұлы ақын болар; ақын болмаса, заманның белсенді бір құрылысшысы болар.