Тәрбие құралы
Тәрбие және мектеп–отбасы серіктестігі туралы ой-толғам
Бала бойында азаматтық пен патриотизмді қалыптастыруда мектеп пен отбасының қарым-қатынасы
Дәйексөз
«Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы; ол келешекте оның өміріне апат әкеледі».
— Әбу Насыр әл-Фараби
Мемлекетіміз өскелең ұрпақты тәрбиелеу мен оқыту мәселесіне тұрақты назар аударып келеді. Дегенмен тәрбие жұмысы — қиын да күрделі іс. Балаға берілетін алғашқы тәрбие ата-анасын, туған-туысын, жолдасын сыйлаудан басталады. Ыбырай Алтынсарин ата-ананың бала тәрбиесіндегі рөлін айрықша атап көрсетіп, ата-анасын сыйламаған баланың қоғамға да пайдасы аз болатынын ескерткен. Бұл ой бүгін де өз маңызын жоғалтқан жоқ.
Бүгін мектеп партасында отырған оқушы — ертеңгі тәуелсіз елдің тірегі. Сондықтан жас ұрпақ тәрбиесі — қоғам алдындағы ортақ жауапкершілік. Баланың бойында азаматтық пен патриотизмді қалыптастыруда мектеп пен отбасы арасындағы қарым-қатынастың орны ерекше.
Отбасы мен мектеп: ортақ мақсат, ортақ жауапкершілік
Баланың алғашқы тәрбие мектебі — алтын бесік отбасы, ал келесі асуы — алтын ұя мектеп. Бұл екі ортаның да мақсаты мен мүддесі ортақ. Отбасы балаға өмір сыйлап, оны қалыптастырып, дамытып жетілдірсе, мектеп қабырғасында тұлғаның игі қасиеттері тереңдеп, қоғамдық ортаға бейімделуі нығаяды. Осы киелі міндетті атқаратын мұғалім мен ата-анаға үлкен жауапкершілік жүктеледі.
Абайдың тағылымы
«Адамның адамшылығы — ақыл, ғылым, жақсы ата-ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады».
— Абай
Бала өміріне қажетті тәлім-тәрбиенің іргетасы ең әуелі отбасында қаланады. Отбасы — адам тәрбиесі үшін ең жақын әлеуметтік орта, дәстүр мен өнегенің, мұра мен салт-сананың сақтаушысы. Бала алғаш рет қоршаған ортамен танысып, мінез-құлық нормаларын үйреніп, адамгершілік бағдарын қалыптастырады. Сондықтан отбасының басты қызметі — бала тәрбиелеу, ал отбасы тәрбиесі — жалпы тәрбиенің өзегі.
Тұлғаға бағдарланған тәрбие және ынтымақтастық
Қазіргі мектептің қызметі заман талабына сай өзін-өзі дамытатын тұлға қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Ол үшін оқушыға құндылық ретінде қарайтын, оның даралығын танитын және өз болмысын түсінуіне мүмкіндік беретін тұлғаға бағдарланған қатынас қажет. Оқушы өз өмірінің мағынасын танып, өзін-өзі түсінуге ұмтылмайынша, толыққанды білім алып, дамуы да қиын.
Мектептегі тәрбие жұмысының нәтижелілігі көп жағдайда ата-анамен, қоғаммен және мектеппен бірлескен әрекетке байланысты. Бала тәрбиесі мен дамуындағы басты рөл — отбасыда. Тәрбие алдын ала жасалған жоспар бойынша мақсатты түрде ұйымдастырылып жүргізіледі, өйткені баланың уақытының басым бөлігі отбасында өтеді. Отбасы мектеппен бірлесіп жұмыс істей отырып, оқу-тәрбие үдерісінің табысты болуына ықпал ететін факторлардың маңызды кешенін қалыптастырады.
Серіктестіктің тірегі
- Терең түсіністік: бала мүддесін бірінші орынға қою.
- Өзара құрмет: мұғалім еңбегі мен ата-ана жауапкершілігін қатар тану.
- Ынтымақтастық: ата-ананы оқу-тәрбие үдерісіне белсенді тарту.
Қазіргі мектеп отбасының қолдауына бұрынғыдан да көбірек мұқтаж. Мұнда ең маңыздысы — терең түсіністік пен өзара құрметке құрылған серіктестік. Педагогтің ата-аналармен жұмысы ынтымақтастыққа сүйенбейінше және ата-аналар оқу-тәрбие үдерісіне белсенді араласпайынша толық нәтижеге жету қиын.
Қанатты сөз
«Ата-ана, мектеп, оқушы үштағаны берік болса, алынбайтын қамал жоқ».
Тәуелсіз елдің болашағы: тәрбие арқылы қалыптасатын тұлға
Н.Ә. Назарбаевтың пайымы
«Болашақта еңбек етіп өмір сүретіндер — бүгінгі мектеп оқушылары. Мұғалім оларды қалай тәрбиелесе, Қазақстан да сол деңгейде болады».
Тәрбиенің түпкі мақсаты — нарықтық қарым-қатынас жағдайында саяси, экономикалық және рухани сын-қатерлерді еңсере алатын, ізгілігі жоғары, ХХІ ғасырды дамытушы, іскер, өмірге икемделген, жан-жақты мәдениетті тұлғаны қалыптастыру.
«Қазақстан–2030» стратегиялық бағдарламасында балалардың болашағына сеніммен қарап, олардың ғалым, инженер, мұғалім, дәрігер, спортшы, еңбек адамы сияқты әртүрлі кәсіп иесі болатыны атап өтіледі. Тәуелсіздіктің мерейлі белестерінде Қазақстан әлемге кемел жетістіктерін таныта білді. Ендігі мақсат — кең байтақ, бейбітшілік пен тұрақтылықты ту еткен, ынтымақ ордасы болған Отанымыздың өркенін одан әрі кең жаю.
Ата-анаға практикалық ұсынымдар
Тәрбиенің бастауы — бала жан дүниесіне ең жақын ұядан, яғни отбасынан басталады. Әрбір бала үшін отбасы — алтын бесік, сондықтан тәрбие тірегін әлсіретпеу — ата-ананың басты міндеті. Бүгінгі күннің талабы — ұрпақ тәрбиесіне сергек қарап, жүйелі әрі серпінді тәрбие беру.
Күнделікті бақылау мен қолдау
- Баланың мүмкіндігінше көп уақытын үйде жалғыз өткізбеу, оның немен шұғылданатынын біліп отыру.
- Мектепке қалай барып-келетінін, күнде қанша сабақ болатынын, қай уақытта үйге оралатынын бақылау.
- Сабақтан тыс уақытын тиімді ұйымдастыруға көмектесу: кітап оқу, мәдени тынығу, пайдалы дағдылар.
- Қосымша білім беру ұйымдарының мүмкіндігін пайдалану (үйірме, секция, шығармашылық орталықтар).
Қоғам жақсарып, халықтың әл-ауқаты артып келе жатқанымен, балалардың әртүрлі теріс үгіт-насихатқа еріп кетпеуін де естен шығармау қажет. Күйбең тіршіліктің әсерімен кейде баланың әрекеті мен мінез-құлқына баға беріп, дұрыс бағыт көрсетуге жеткілікті көңіл бөлінбей жатады. Әрбір ата-ана баласының ынтасы мен қызығушылығын байқап, өзін-өзі дамытуына жағдай жасап, қолдау көрсетуі керек.
Мектеп пен ата-ана бірлесе әрекет етсе, балаға тиісті көңіл бөлініп, оның пікірі ескерілсе — келешекте елдің шын жанашыры, қоғамның арқа сүйер азаматтары тәрбиеленетіні сөзсіз.
Бала — Отанымыздың келешегі, ұрпақ жалғасы. Сондықтан бала тәрбиесі — баршамызға ортақ іс. Әр ата-ана өз баласын еліне адал, халқын құрметтейтін, дені сау, білімді, еңбексүйгіш, жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеуді өз борышы деп түсінуі тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. «Нарын таңы» газеті. 06.03.2013.
- 2. «Ана тілі» газеті. 3-наурыз, 2011; 8-ақпан, 2012.
- 3. http://ustaz сайты.
- 4. Құттыбаева С.Ж. «Қазақстандық патриотизм мен толеранттылыққа тәрбиелеу — мұғалімнің басты борышы». «Тарих Қазақстан мектебінде», №4, 2010.
- 5. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстанның болашағы — қоғамның идеялық бірлігінде». Алматы, 2000.
- 6. «Тәрбие құралы». Республикалық ғылыми-педагогикалық журнал, №5, 2009.
- 7. «Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар», №1, 2007.
- 8. Бегалиев Т.Б. «Педагогика». Қысқаша лекциялар курсы. Тараз, 1999.