Жинақы мәтін
Жиынтық бағалауға арналған әдістемелік ұсыныстар (Қазақ тілі, 5-сынып)
Бұл әдістемелік ұсыныстар «Қазақ тілі» (оқыту қазақ тілінде) пәні бойынша 5-сыныпта жиынтық бағалауды жоспарлау, ұйымдастыру және өткізуге көмекші құрал ретінде әзірленді. Құжат негізгі мектептің (5–9-сыныптар) оқу бағдарламасы мен оқу жоспарына, сондай-ақ орта білім беру мазмұнын жаңарту талаптарына сүйеніп дайындалған.
Негізгі мақсат
Тоқсан ішінде жоспарланған оқу мақсаттарына білім алушылардың жеткен деңгейін анықтауға мүмкіндік беру.
Құрамы
Бағалау критерийлері, дескрипторлар, балл қою логикасы және оқу жетістіктерінің ықтимал деңгейлері (рубрикалар).
Кімдерге арналған?
- Қазақ тілі пәні мұғалімдеріне және 5-сынып білім алушыларына
- Мектеп әкімшілігіне
- Білім беру бөлімдерінің әдіскерлеріне
- Критериалды бағалау бойынша мектеп және өңірлік үйлестірушілерге
- Басқа да мүдделі тұлғаларға
Материалдарды дайындау барысында ресми интернет-ресурстардағы қолжетімді деректер (суреттер, фотосуреттер, мәтіндер, аудио және бейнематериалдар) пайдаланылды.
Мазмұны (тоқсандар бойынша)
1-тоқсан
Бөлімдер мен ортақ тақырыптар
- Мәдениет: тіл және қарым-қатынас
- Киім. Сән. Талғам; Отбасындағы дәстүрлер мен мерекелер
2-тоқсан
Бөлімдер мен ортақ тақырыптар
- Жануарлар әлемі мен өсімдіктер дүниесі
- Менің бос уақытым және хобби
3-тоқсан
Бөлімдер мен ортақ тақырыптар
- Қиял әлемі
- Көлік және жол белгілері; Адамның сырт келбеті мен мінезі
4-тоқсан
Бөлімдер мен ортақ тақырыптар
- Аспан әлемінің құпиялары
- Саяхат және демалыс
1-тоқсан үлгісі: «Мәдениет: тіл және қарым-қатынас»
Бағалау оқу мақсаты, критерий, ойлау дағдыларының деңгейі және орындау уақытына сәйкес құрылымдалады (әдетте 15–20 минут).
Негізгі фокус
Әлеуметтік-тұрмыстық және әлеуметтік-мәдени тақырыптардағы диалог пен монологтен көтерілген мәселені түсіндіру.
- Ойлау деңгейі
- Білу және түсіну
- Уақыты
- 15–20 минут
1-тапсырма: тыңдалым бойынша мәселені анықтау
Мәтінді мұқият тыңдап, тақырыпқа байланысты көтерілген мәселені анықтаңыз.
Тағдырыңды тамырсыздық індетінен қалқала, мазмұнсыздық шықса ортаға.
Болу керек құдіретті төрт ана: туған жері, туған тілі, салт-дәстүрі, туған тарихы.
Қасиетті бұл төрт ана — тағдырыңның тынысы, төрт ана үшін болған күрес — күрестердің ұлысы.
Дереккөз: YouTube (М. Шаханов) көрсетілімінен алынған мәтін үзіндісі.
2-тапсырма: оқылым және пікір айту
Мәтіндерді оқып, көтерілген негізгі мәселені анықтаңыз. Сөйлеу барысында пікіріңізді дәлелдер мен мысалдар арқылы негіздеңіз.
1-мәтін: «Ұлт бірлігі — мемлекеттік тілде»
Тіл халықтар арасындағы достықты нығайтатын негізгі құрал. Адам алдымен өз ана тілін білуі керек, одан кейін өзге тілдерді меңгеру — мүмкіндікті кеңейтеді әрі өзара жақындастырады.
2-мәтін: «Шет тілін білу не үшін қажет?»
Қазіргі заман ашықтық пен жан-жақтылықты талап етеді. Шет тілін үйрену білім мен мүмкіндікті арттырып, дұрыс сөйлеу мен жазуды қалыптастырады; тілді меңгеру — сол тілде ойлауға жақындайды.
Бағалау акценттері
- Көтерілген мәселені анықтау
- Ойды жүйелі жеткізу
- Аргумент пен мысал арқылы дәлелдеу
- Лексика-грамматикалық құрылымдарды орынды қолдану, сыни пікір айту
2-тоқсан үлгісі: «Жануарлар әлемі мен өсімдіктер дүниесі»
Бұл бөлімде оқылым стратегиялары, тілдік бірліктердің көркемдік қолданысы және жазылымдағы эссе құрылымы басты назарда болады.
Негізгі мәтін: «Қызыл кітап»
Қызыл кітап — қауіп туралы дабыл әрі тірі табиғатты сақтауға шақыратын маңызды белгі. Онда жойылып бара жатқан және жойылып кеткен жануарлар мен өсімдіктер туралы деректер беріледі. Қазақстанда сирек түрлерді қорғауға бағытталған қорықтар жүйесі жұмыс істейді, өйткені табиғат байлығы шексіз емес және оны сақтау — ортақ міндет.
Тапсырма 1
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беру (негізгі мазмұн, нақты ақпарат, идеяға сай мақал).
Тапсырма 2
Негізгі және қосымша ақпаратты ажыратып, 60–70 сөзбен өз пікірін жазу.
Тапсырма 3–4
Синоним/антоним табу және белгілі бір мекендегі шипалы өсімдіктерді қысқаша сипаттау.
Ақ сексеуілдің ағашы мықты әрі ауыр болғандықтан суға батып кетеді. Ұзын тамырлары құмды торлап, оның қозғалысын тежейді. Сондықтан сексеуіл құмды тоқтатуда өте маңызды өсімдік саналады.
1-тоқсан үлгісі: «Киім. Сән. Талғам» және «Отбасындағы дәстүрлер мен мерекелер»
Бұл блокта мәтін стилін тану, жоспар құру, жанр талаптарына сай жазу (хат, хабарландыру, жарнама) және оқылым негізінде жинақы мәтін жасау дағдылары бағаланады.
1-тапсырма: екі мәтінді салыстыру
Сұхбат стиліндегі мәтін мен публицистикалық сипаттағы мәтінді салыстырып, айырмашылығы мен стилін анықтау ұсынылады. Жауап көлемі: 10–15 сөз.
1-мәтін (сұхбат үзіндісі)
Әнші Мұқасан Шахзадаев сән мен талғамға бала кезден құштар екенін, анасының тігінші болғанын және сахна адамы үшін жинақы киінудің маңызды екенін айтады.
2-мәтін (танымдық-публицистикалық)
Қазақ ұлттық киіміндегі кең етек, нәзік мата таңдауы және қабат-қабат бүрме секілді детальдардың мәдени-танымдық мағынасы түсіндіріледі.
2-тапсырма: мәтін бойынша жоспар құру
«Қазақ аруы» байқауы туралы мәтін бойынша кіріспе – негізгі – қорытынды құрылымымен шағын жоспар құрастыру.
Кіріспе
Байқаудың мақсаты мен қатысушылар туралы жалпы мәлімет.
Негізгі бөлім
Талаптар, кезеңдер, қатысушылардың өнер көрсетуі, қазылар алқасы.
Қорытынды
Жеңімпаз және марапаттау сәті.
3-тапсырма: хатқа жауап жазу
Досыңыздың жаңа кәсіп ашу жоспарына байланысты ұсыныс беріп, фирма атауына қатысты ой білдіріп жауап хат жазу. Ұсынылатын көлем: 40–45 сөз.
4-тапсырма: мәтін бойынша тест
«Отан отбасынан басталады» идеясы негізіндегі мәтін бойынша тақырып, негізгі ой, тірек сөздер және нақыл сөздің мағынасына қатысты сұрақтарға жауап беру.
2-тоқсан үлгісі: «Менің бос уақытым және хобби»
Тыңдалған мәтін мазмұны бойынша сұрақтарға жауап беру және көтерілген мәселе туралы өз ойын білдіру дағдылары тексеріледі.
Тыңдалым мәтіні: «Үй ішіндегі мұражай»
75 жастағы Жорж Дау аңшылық хоббиі арқылы көптеген елдерді аралаған. Уақыт өте келе ол аулап алған жануарларын қатырып, үйіне жинай бастаған. Нәтижесінде үйі жануарлар мұражайына ұқсап кеткен, ал коллекция құны өте жоғары бағаланған.
Талқылау өзегі: хоббидің адам өміріне әсері, жеке қызығушылық пен этикалық жауапкершіліктің арақатынасы.
Қосымша мәтін: «Алтын тағалы арғымақ»
Ақын Ғалым Жайлыбайдың таға жинауға әуестігі оның жылқыға жақындығымен байланыстырылып суреттеледі. Қала жағдайында ыңғайлы болуы үшін кәдесый түріндегі алтын не күміс тағаны таңдауы эстетикалық талғаммен ұштасады.
Талқылау өзегі: хоббидің мәдени жадымен, жеке тарихпен және символдық мәнмен байланысы.
Қорытынды ой
Жинақтағы тапсырмалар бөлім/ортақ тақырып шеңберінде оқу мақсаттарын нақты өлшеуге, бағалауды критерий мен дескриптор арқылы біріздендіруге және білім алушының оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым дағдыларын жүйелі дамытуға бағытталған.