Қазақстанда индустрияландыруға бағыт алу

Кеңес Одағы көлемінде индустрияландыру белгілі бір жетістіктер әкелгенімен, оның біржақты жүргізілгені байқалды: ұлттық аймақтар, соның ішінде Қазақстан, патша билігі тұсындағыдай көбіне шикізат көзі дәрежесінде қалдырылды.

1925 жылдың қыркүйегі мен 1928 жылдың қыркүйегі аралығындағы үш жылда өнеркәсіп салуға 3,3 млрд сом жұмсалды. Бұл қаржы негізінен Ресей аумағындағы ескі кәсіпорындарды жөндеуге және жаңа ірі зауыт-фабрикалар мен су электр станцияларын салуға бағытталды.

1926 жылғы 27–30 сәуірде Қызылордада өнеркәсіптің дамуы жөнінде арнайы өлкелік мәжіліс өтіп, табиғи байлықтарды кеңінен барлау қажеттігі айтылды. Қазақ АКСР-інің Халық шаруашылығы кеңесі мен Мемлекеттік жоспарлау комитетіне республика аумағын өнеркәсіптік аудандастыру және, ең алдымен, түсті металлургия дамуының перспективалық жоспарын әзірлеу тапсырылды.

Мәжілісте жер мен мал шаруашылығымен байланысты жергілікті өнеркәсіпті өрістету қажеттілігі де аталды. Осы негізде тері, май, ұн, тұз өндіру, балық аулау сияқты өңдеу салаларының даму жолдары белгіленді. Дегенмен, басты назар бұрынғыдай тау-кен ісі мен шикізатты алғашқы өңдеуге ауғаны анық көрінді.

Революция мен Азамат соғысы жылдарында көптеген тау-кен орындары мен кәсіпорындар қаңырап қалды. Жаңа экономикалық саясат кезеңінде ғана олардың бір бөлігі қайта іске қосылды: Орал–Ембі мұнай кәсіпшіліктері, Орталық Қазақстан көмір кендері, Алтайдағы түсті металл кәсіпорындары жанданды.

Соған қарамастан Қазақстан экономикасында ауыл шаруашылығы жетекші орын алды: жалпы шаруашылық өнімнің 84,4%-ы соған тиесілі болды, ал халықтың 90%-ы ауылдық жерде тұрды. Осындай жағдайда бұрынғы «ұлт аймақтарын» Ресей төңірегіне, яғни метрополияға топтастыру саясаты жалғаса берді.

Ресей аумағында Волхов ГЭС-і, Днепрогэс, Сталинград трактор зауыты, Ростов ауылшаруашылық машиналарын жасау кәсіпорындары, Кузнецк, Магнитогорск, Кривой Рог сияқты металлургиялық алыптар салынғанда, Қазақстандағы осындай кәсіпорындардың қажеттілігі екінші кезекке ысырылды. Нәтижесінде Қазақстандағы кен мен ауыл шаруашылығы өнімдері көбіне орталықта өңделіп, дайын тауар ретінде ғана кері жеткізіліп отырды.

Индустрияландырудағы отаршылдық сипатқа қарсы терең уәж айтқан тұлғалардың алдыңғы қатарында С. Сәдуақасов тұрды. Ол социалистік өнеркәсіптің «шаруашылықтың нақты қажеттілігіне» сай дамуы тиіс екенін, ал қайта құру кезеңі өткеннің теңсіздігін жеңуге міндетті екенін атап көрсетті.

Ол жергілікті өндірісті тек бастапқы өңдеу деңгейінде ұстап, дайын өнім шығаруды орталыққа тәуелді етудің қисынсыздығын нақты мысалмен де әшкереледі: жуылған жүн мен дайын шұғаны қайта-қайта алысқа тасымалдағанша, өндірісті Қазақстанда ұйымдастыру тиімді екенін айтты.

1928 жылғы 1 қазаннан шартты түрде басталатын бірінші бесжылдық жылдарында Қарсақбай, Риддер кәсіпорындары, Ембі мұнай өндірісі, Степняк алтын кені сияқты нысандар қалпына келтірілді. Семей тері зауыты, кірпіш өндірісі, Петропавл ет комбинаты секілді өңдеу салалары да жөнделіп, қайта іске қосылды.

Бірінші бесжылдықта КСРО Ғылым академиясы кешенді экспедициялар ұйымдастырып, Қазақстанның ресурстық әлеуетін дәлелдейтін қорытындылар жасады. Академик Н. С. Курнаков жетекшілік еткен зерттеулер Орталық Қазақстанды «Кеңес Одағының тұтас металлогенді провинциясы» деп бағаласа, академик И. М. Губкин тобы Орал–Ембі өңірінің мұнайға аса бай екенін негіздеді.

Соғысқа дейінгі кезеңде Қарағанды шахталары, Ембі мұнай кәсіпшіліктері, Алтай мен Ащысай кәсіпорындары қайта жабдықталып, Зырянов, Риддер полиметалл, Балқаш пен Жезқазған кен-металлургия комбинаттары салынды. Түсті металлургия жетекші салаға айналды, бірақ өнімнің елеулі бөлігі өңделген шикізат ретінде орталыққа жөнелтіліп отырды.

Қазақстандағы индустрияландыру кезеңінің ең күрделі жобаларының бірі — Түркістан–Сібір (Түрксіб) темір жолын аяқтау болды. Патша үкіметі бұл бағытты әскери-стратегиялық мақсатта бастағанымен, шығыс арқылы Сібірмен толық жалғау ісі аяқталмай қалған еді. Кеңес билігі 1927 жылы құрылысты қайта қолға алып, екпінді құрылыс мәртебесін берді.

Осылайша Түрксіб Қазақстан үшін стратегиялық маңызы зор нысан болғанымен, кеңестік орталықтың біржақты саясаты жағдайында ол шикізат ағынын күшейткен инфрақұрылымдық тірекке айналды.

Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Қазақстан металлургия бойынша КСРО республикалары арасында екінші орынға шықты. Шымкент қорғасын зауыты КСРО-дағы қорытылған қорғасынның 73,9%-ын, Балқаш зауыты балқытылған мыстың 51%-ын берді. Қарағанды бассейні көмірдің 90%-ын өндірді. Мұнай өндіруде Қазақстан Ресей мен Әзірбайжаннан кейін үшінші орынға көтерілді.