Қазақша рефераттар

Жеті атсын білуге тәрбиелеу

Ұлттық тәрбие – ұлы тәрбие

Бердимуратова Лида Баксыықовна, Есет батыр атындағы Ақтөбе облыстық мамандандырылған көпсалалы лицей-интернаты

Жас ұрпаққа ұлттық тәрбие берудің негізгі бағдарлы идеялары еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» халыққа жолдауында: «Толық өркениетті ел болу үшін алдымен өз мәдениетімізді, өз тарихымызды бойымызға сіңіріп, содан кейін өзге дүниені игеруге ұмтылғанымыз жөн» деген ойымен айқындалады. Демек, басты мақсат – ұлттық игіліктер мен жалпыадамзаттық құндылықтардың, рухани-мәдени мұралардың сабақтастығын сақтай отырып, жас ұрпақты тәрбиелеу.

Негізгі міндеттер

Ұлттық құндылықтарды әлемдік деңгейге шығара алатын тұлға тәрбиелеу үшін мына міндеттерді жүйелі орындау қажет:

  • Оқушылардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыру.

  • Туған халқына құрмет, сүйіспеншілік, мақтаныш сезімдерін орнықтырып, ұлттық рухын дамыту.

  • Ана тілін, дінін, тарихын, мәдениетін, өнерін, салт-дәстүрін және рухани-мәдени мұраларды қастерлеуге баулу.

  • Жанашырлық, сенімділік, намысшылдық, азаматтық сияқты ұлттық мінез-құлық қасиеттерін қалыптастыру.

Ұлттық тәрбие – қоғамдағы түйткілдердің алдын алу жолы

Ұлттық тәрбие бүгінгі қоғамда байқалатын көптеген мәселелердің алдын алуға және оларды біртіндеп азайтуға ықпал етеді: ана тілін, төл тарихын, ұлттық салт-дәстүрін білмейтін жастардың көбеюі, тастанды жетім балалар, қиын жасөспірімдер, қарттар үйлеріндегі қариялар тағдыры, нашақорлық сияқты әлеуметтік дерттер. Ұлттық тәрбие алған ұрпақ дені сау, білімді, ойлы, ұлтжанды, еңбекқор, сыпайы, кішіпейіл болып қалыптасады. Сондықтан ұлттық тәрбие – ел болашағы.

Тамыры терең тәжірибе және рухани сабақтастық

Қазақ халқының ұрпақ тәрбиелеудегі ғасырлар бойғы тәжірибесі ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр, әдеби және музыкалық мұра, кәсіби әрі тұрмыстық фольклор арқылы бізге жетті. Ұлттық тәлім-тәрбиелік ой-пікірлердің мәйегін Қорқыт ата, Әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, Мұхамед Хайдар Дулати, Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Асанқайғы және қазақ ақын-жырауларының мұраларынан, билер мен шешендердің өнегелі сөздерінен көреміз.

Әр адам өз ұлттық тамырын, әдет-ғұрпын, мәдениетін танып-білгенде ғана туған жеріне, өз ортасына деген сүйіспеншілігі тереңдейді. Халықтық салт-сананың байлығы мен патриоттық сезім Отанға деген махаббатты қалыптастырады.

Қазақ отбасындағы тәрбие жүйесі

Қазақ отбасында дене, еңбек, ақыл-ой, адамгершілік, экономикалық, экологиялық, құқықтық және эстетикалық тәрбие қатар жүргізілген. Мақсат – жан-жақты жетілген азамат тәрбиелеу.

Дене тәрбиесі

Баланың денесін дамыту, денсаулығын нығайту, ағзасын шынықтыру, күн тәртібін дұрыс ұйымдастыру және салауатты өмір салтына баулу.

Ақыл-ой тәрбиесі

Білім қорын жинақтау, ойлау операцияларын меңгерту, зиялылық біліктері мен дүниетанымды қалыптастыру.

Ар мен намыс

Қазақ дүниетанымында ар – ең биік қасиет. Ары бар адамда намыс, әділдік, адамгершілік пен имандылық қатар болады.

Тектілік танымы

Бала тілі шығып, анық сөйлей бастағаннан-ақ ата-тегін, ағайын-туысты, нағашы жұртын танытуға ерекше мән берілген.

«Жеті ата» – азаматтық пен елжандылық мектебі

Қазақ қоғамында жеті атасын білу – заң. «Жеті атасын білмеген – жетесіз», «Жеті атасын білген ұл – жеті жұрттың қамын жер» деген аталы сөздер ұрпақтың өз тегін тану арқылы азаматтық, елжандылық, отансүйгіштік қасиеттері қалыптасатынын меңзейді. Отбасы үлкендері жеті атасының есімін жаттатып қана қоймай, олардың қандай адам болғанын, өнегесін үлгі еткен, сөйтіп шежірені жалғастыруға баулыған.

Бүгінгі медицина да жеті атаға дейін қыз алыспаудың қан тазалығын сақтауға ықпал ететінін дәлелдейді. Сонымен қатар бұл қағида туыстық бірлікті күшейтіп, ынтымақты арттыруды көздеген.

Мектептегі міндет: салт-дәстүрді санаға сіңіру

Мектеп қабырғасында тәрбиеленіп жатқан жас ұрпаққа ұлттық тәрбиені сіңіріп, оның ерекшелігін терең таныту, құрметтеуге және өмірлік ұстанымға айналдыруға үйрету – ортақ міндет. Қазақ халқының салт-дәстүрінің ұрпақ тәрбиесіне қосар үлесі аса зор. Халқымыздың тәрбие негізі, асыл қазынасы – салт-дәстүрді оқушы санасына дұрыс жеткізе алсақ, ертең одан ұлтжанды азамат қалыптасады.

Қазақ отбасы тәрбиесіндегі мәдени құндылықтар

  1. 1

    Жетілген адам тәрбиелеу: «Сегіз қырлы, бір сырлы» тұлға қалыптастыру.

  2. 2

    Отанын, халқын, жерін сүю: «Атаның ұлы емес, халықтың ұлы» болуға тәрбиелеу.

  3. 3

    Адал, арлы азамат тәрбиелеу: «Малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы».

  4. 4

    «Жеті ата» дәстүрін меңгерту: «Жеті атасын білмеген – жетесіз».

  5. 5

    Отбасы шежіресі мен мұрагерлік дәстүрін сақтау (туыстық қатынас, үш жұрт, кенже ұлдың орны), ата-баба дәстүрін жалғастыру.

Рухани байлық: білім және оны игілікке жарату

Рухани байлыққа апаратын жолдың бірі – білім, екіншісі – сол білімді қоғам игілігіне жарату. Адам білімнің құндылығына сүйене отырып, өз ортасын жақсы жаққа өзгертуге талпынады. Рухани кемелденген тұлға өмірдің мәнін түсініп қана қоймай, жер бетінде ізгілік орнатуға күш салады. Адамгершілікті ту еткен қоғамның мақсаты – әр адамды рухани байлық деңгейіне көтеру.

Бүгінгі жас ұрпақты оқытып қана қою жеткіліксіз: оны жан-жақты дамытып, жаңа дағдыларға тәрбиелеу қажет. Ғылыми-техникалық даму ұшқыр ойлы, терең білімді, тәрбиесі озық азаматты талап етеді. Сондықтан рухани-адамгершілік тұрғысынан білім беру әр тұлғаның азаматтық келбетін биіктетіп, кез келген ортада белсенді болу қабілетін жетілдіруге бағытталады.

Ұлттық өнер, тіл, дәстүр – ұрпақтың жан дүниесіне нәр

Ұлттық өнердің, мәдениет пен дәстүрдің озық үлгілерін, тіліміздің ұшан-теңіз байлығын жас ұрпақтың жан дүниесіне сіңіру – бүгінгі күннің маңызды талабы. Ата-бабадан жеткен ақыл-кеңес, өсиет, асыл мұра ұлттық рухты, ұлттық мақтаныш пен намысты оятады. Ана тілі мен ұлттық мәдениетке сүйіспеншілік қалыптастыру – баршамыздың парызымыз.

Сонда ғана ұлттық сана-сезімі толыққанды жетілген, туған тілін еркін меңгерген, ұлттық сипаты мен рухын жоғалтпаған ұрпақ тәрбиелей аламыз.

Ұлттық тәрбие: өзіндік «менді» сақтайтын қалқан

Қазіргі кезеңде әлемнің әр түкпірінде ұлттық тәрбие мәселесі өзектене түсті. Ұлттық тәрбиенің маңызды қыры – адамды ойлануға үйретуі: әр адам ең алдымен өз ұлтының мүшесі екенін терең сезініп, содан кейін жалпыадамзаттық қоғамдағы орнын айқындауы керек. Бұл – ұлттық сана, ұлттық ұстаным, ұлттық мүдде туралы әңгіме.

Төлтума бітімімізді, қайталанбас ұлттық болмысымызды, ұлттық ойлау машығымызды және ұлттық келбетімізді сақтау – бәрінен маңызды. Өзінің «менін» сақтағысы келген жұрт ең әуелі ұлттық тарихи жадын, бірегей ойлау жүйесін, дүниетанымын, ана тілі мен дінін, дәстүрлі мәдениетін аман алып қалып, әрі қарай дамыту жолында әрекет етеді. Бұл мақсаттың жүзеге асуы ұлттық тәрбиемен тікелей байланысты.

Дәстүрлі құқық пен тәрбие тағылымы

Ата-бабаларымыз жазу-сызуы кең тарамаған кезеңнің өзінде бала тәрбиесіне ерекше мән беріп, адам құқығын қорғауды назарда ұстаған. «Қасымның қасқа жолы» (1511–1518), «Есімнің ескі жолы» (1598–1628), «Әз Тәукенің Жеті Жарғысы» (1680–1718) секілді құқықтық жүйелер қағазға түспесе де, қоғам өмірін реттеген. Ата заңды аттағандарға қатаң жаза қолдану тәртіп пен жауапкершілікті күшейткен.

Ғұламалар мұрасы және ағартушылық дәстүр

Ұлттық тәлім-тәрбиелік ілім Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар жырау, Дулат, Шортанбай шығармаларында, сондай-ақ Шоқан, Ыбырай, Абай, Шәкәрім дүниетанымында заман талабына сай биік деңгейде көрінді. Шоқан Уәлихановтың сот реформасы жөніндегі жазбалары, Абайдың өлеңдері мен қара сөздері қазақы тәрбиенің табиғатын терең талдайды.

Абайдың ойы: «білсем екен» табиғаты

Абай жетінші қара сөзінде баланың дүниеге екі түрлі мінезбен келетінін айтады: бірі – ішсем, жесем, ұйықтасам дейтін табиғи құмарлық, екіншісі – «білсем екен» дейтін таным құштарлығы. Бала көрген-білгеніне талпынып, «ол не, неге олай?» деп сұраумен өседі. Бұл – үйренуге ұмтылған жанның жаратылысы, ал оны дұрыс арнаға салу – тәрбиенің міндеті.

Балалардың адамгершілік қасиеттері мен ұлттық сана-сезімін дамытуда халық педагогикасы материалдарын мектеп тәжірибесіне енгізудің маңызын ұлы ағартушы Ы. Алтынсарин өз еңбектері арқылы дәлелдеді: ол ұлттық мектеп ашып, ауыз әдебиетін, қолөнерді, салт-дәстүрді тәрбиенің өзегіне айналдырды.

Қорытынды үндеу

Қорытындылай айтқанда, халқымыздың ғасырлар бойы қалыптастырған ұлттық құндылықтарын, өшпес рухани мұрасын жас ұрпақтың бойына талмай сіңіру – баршамыздың ортақ борышымыз. Дарынды да тәрбиелі оқушы тәрбиелеу арқылы ұлттық мәдениетімізді сақтап, оны әлемдік мәдениет кеңістігінде лайықты деңгейге көтеруге қызмет етейік. Ұлттық мәдениетті қорғайтын әрі дамытатын ұлттық-азаматтық жауапкершілікті бірге қалыптастырайық.