Қазақша рефераттар

Қазақстанның ежелгі қалалары

Қазақстанның ежелгі қалалары

Қазақстанның ежелгі қалалары — жазба деректемелер мен археологиялық материалдар негізінде анықталған байырғы қоныстар мен қала жұрттары. VI–IX ғасырларда Оңтүстік Қазақстанда және Оңтүстік-Батыс Жетісуда қала мәдениеті ерекше дамыды. Саяси тұрғыдан бұл өңірлер түрік әулеттеріне бағынды да, кезең-кезеңімен Батыс Түрік, Түргеш және Қарлұқ қағандықтарының құрамына енді.

Қала мәдениетінің қалыптасуына ықпал еткен өзгерістер

  • Көшіп-қону аймақтары тарылып, көш жолдары айқын қалыптасты.
  • Тұрақты қыстаулар мен жайлаулар орнығып, егіншілік кең тарала бастады.
  • Отырықшы қауым күшейіп, жекелеген рулық топтар отырықшылыққа өтті.
  • Мемлекеттік басқару аппараты нығайып, ортақ тіл мен жазу қалыптасты.
  • Сауда және дипломатиялық байланыстар кеңейіп, қалалар әкімшілік, қолөнер және мәдени орталық ретінде бой көтерді.

Оңтүстік Қазақстан: Исфиджаб, Отырар, Шауғар

Оңтүстік Қазақстандағы ең ірі қалалардың бірі — Исфиджаб. Ол 629 жылы Сюань-Цзян жылнамасында алғаш рет “Ақ өзендегі қала” ретінде аталады. Кейін Махмұт Қашқари Сайрамды “ақ қаланың” атауы (әл-Мединат әл-Байда) деп көрсетіп, оның Исфиджаб деп те, Сайрам деп те аталғанын жазады.

Исфиджаб маңы және керуен жолдары

Сайрамнан Шашқа баратын жол бойында VIII–X ғасырларда Газгирд (Қазығұрт) болған. Исфиджабтың шығысында Шарап, Будухкет, Тамтаж, Абараж, Жувикат сияқты қалалар мен елді мекендер орналасқан. Шарапқа Төрткөл Балықшы, Будухкетке Қазатлық қала жұрты сәйкес келеді. Тамтаж бен Абараж керуенсарай сипатына жақын.

Фараб өңірі және Отырар

Арыс өзенінің төменгі ағысында орталығы Отырар болған Фараб (Отырар) өңірі орналасқан. “Отырар” атауы (Отырарбенд) VIII–IX ғасырлардағы жазба деректерде кездеседі; Фараб, Тарбанд сияқты атаулары да белгілі. Отырардан төменірек, Сырдария бойындағы Шауғар өңірінде осы аттас орталық болған. Шауғар (соғды тілінен аударғанда “Қара тау”) Түркістанның оңтүстік-шығысынан 8 км жердегі Шойтөбе орнында орналасқан.

Жетісу және Ұлы Жібек жолы: соғдылық ықпал

Оңтүстік-Батыс Жетісуда қалалардың өркендеуіне, қолөнердің, егіншіліктің және құрылыс техникасының дамуына соғды ұрпақтарының ықпалы елеулі болды. VIII ғасырдың екінші жартысында олар Шу мен Талас жазықтарына көптеп қоныстана бастады. Соғдылық саудагерлер Иран мен Византияны Шығыс Түркістанмен жалғаған Ұлы Жібек жолы бойына сауда қоныстарын салды. Осы жолдағы Тараз бен Суяб Қазақстаннан тыс өңірлерге де кеңінен мәлім болды.

VII–XIII ғасырлардағы маңызды қалалар

Жазба деректер бойынша осы дәуірде Жібек жолы бойындағы Аспара, Шігілбалық, Атын, Семекина, Талхиз, Мерке, Құлан, Исфиджаб, Усбаникет және басқа қалалар аймақаралық саудада маңызды рөл атқарды.

Қолөнер

Ұсталық, зергерлік, былғары өңдеу, қыш ыдыс жасау кәсібі кең өркендеді.

Егіншілік

Тұрғындар бидай, тары егіп, бақ пен жүзім өсірді.

IX–XII ғасырлар: отырықшылықтың күшеюі және қалалардың өсуі

IX–X ғасырларда Солтүстік-Шығыс Жетісуда да қалалар салына бастады. Іле өзені бойындағы көшпелілер қоныстарының орнында пайда болған бұл қалалар тез арада қолөнер мен сауда орталығына айналды. Қарлұқтардың билікке келуі көшпелі тайпалардың отырықшылыққа жедел көшуін күшейтті: ақсүйектер жайылымдарды иелену, жорықтар және сауда арқылы байыды, ал қарапайым қауым топ-тобымен отырықшылыққа өтіп, егіншілер мен қолөнершілер қатарын толықтырды. Соның нәтижесінде үлкенді-кішілі елді мекендер мен қалалар көбейді.

Қарахан дәуіріндегі қалалық инфрақұрылым

IX–XII ғасырларда өндіргіш күштер қарқынды өсіп, Қарахан әулетінің ықпалымен феодалдық қатынастар нығайды. Қалаларда діни ғимараттар, ақсүйектер сарайлары, су құбырлары және тазалық жүйелері салынды. Жаңа қалалар пайда болып, әсіресе Оңтүстік Қазақстан қалалары көркейе түсті. Мысалы, бұрын 5–7 гектардан аспаған Отырар рабадының аумағы 170 гектарға дейін ұлғайды.

Қала жұрттарының типологиясы және топографиясы

Кең көлемдегі археологиялық қазбалар Оңтүстік Қазақстандағы қала мәдениеті ескерткіштерінің типологиясын жасауға мүмкіндік берді. Аумағы 30 гектардан асатын қала жұрттарына Сайрам (Исфиджаб), Шортөбе немесе Қараспан-1 (Осбаникет), Отырартөбе (Отырар), Құйрықтөбе (Кедер), Шойтөбе (Шауғар), Жанқала (Жанкент/Янгикент), Сунақ-Ата (Сығанақ), Құмкент жатады. 15–30 гектарлық қалалар қатарына Бурух, Хурлуг, Жумишлағу және басқалары кіреді. 15 гектарға дейінгі қалалар — Шарапхана (Газгирд), Бұлақ-Қоғал (Манкент), Тамды (Берукент), Қазатлық (Будухкет) және т.б.

Оңтүстік қалаларына тән құрылым

Қазақстанның оңтүстігіндегі қала жұрттарына үш бөлікті топография тән:

  1. 1 Ішкі қамал (цитадель) — билік пен қорғаныс өзегі.
  2. 2 Шахристан — дуалмен бекітілген қала бөлігі; мұнда бай шонжарлардың, ірі саудагерлердің, дінбасылардың үйлері мен сарайлары орналасқан.
  3. 3 Рабад — қала маңындағы сауда-қолөнер аймағы.

Ерте орта ғасырлар қалаларының жұрттарын анықтауда көлемі мен құрылымы (қамал және жалпы аумақ немесе қамал мен шахристан), бекіністері, мәдени қабатының байлығы және археологиялық кешен сияқты белгілер кешені қолданылады. Осы сандық және сапалық көрсеткіштерге сүйенгенде, Оңтүстік Қазақстанда алдыңғы орта ғасырлар кезеңінде 33 қала болғаны айтылады. Дегенмен көптеген қалалар кейінгі дәуірлерде де өмір сүргендіктен, соңғы мәдени қабаттар ертедегі қалалардың нақ көлемін әрдайым дәл анықтауға мүмкіндік бере бермейді.