Меркулов таңырқап
Уездік қаладағы таңғы кабак
Таң бозарып атқанымен, уездік қаланың қораздары қанатын енді ғана керіп жатқан еді. Сол сәтте-ақ Рыклин ағайдың кабагына үш мейман келіп үлгерді: тігінші Меркулов, қалабасы Жратва және қазынашылықтың қағаз тасушысы Смехунов. Үшеуі де ішіп алған.
Көрініс
Меркулов қалабасының ілгегінен ұстап алып, кеңсе төрелерінің киім-киісі туралы қызбалана сөйлей жөнелді. Оның сөзінде бір сарын қайталанып тұрды: лауазым неғұрлым жоғары болса, мундир соғұрлым салтанатты.
Меркуловтың даңққа толы естеліктері
Ол Петербургтегі қызмет иелерін тізбектеп, киімнің ұсақ-түйегіне дейін сипаттады: ең жақсы мәуіті, ілгекті оқалы жаға, алтын зерлі лампас, жарқыраған өңір мен жең, қалта қақпақтарының жалтырауы... Оның әңгімесінен мата мен шеннің бір-біріне қалай қабаттасып кеткені аңғарылатын.
«Мырзаға қызмет ету» тәртібі
- Өлшем алдың ба — тік. «Киіп көрейік» деп мазасын алма.
- Жақсы тігінші өлшеп-пішкені бойынша дәл шығарады.
- Төренің де төресі бар: бесінші класс — жеңіл, жоғарысы — азап.
Естелік: мундирдің «құдіреті»
Бір жолы граф Вонляровскийге мундир тіккендерін айтып, Меркулов өзінше масаттанды: «Қолыңды тигізсең-ақ тамырларың “цик-цик” деп дүрсілдейді» дейді.
Тіпті графтың мундирін кигізіп көру үшін жандармдардың ішінен тұлғасы шамалас біреуін таңдағанда, әлгі жандарм омыраудағы жарқылға қарап тұрып аңырып, сасқалақтап, талып қалыпты.
Ескерту
Смехунов «исправникке тігіп көрдіңдер ме?» деп сұрағанда, Меркулов оларды менсінбей: Петербургте олар көп, бірақ шын сән-салтанат әскери мырзалар мен алғашқы төрт кластың төрелеріне тән деп кесіп айтты.
Мақтаннан налысқа, налыстан үйге
Сағат тоғыздан аса Меркулов өткен күнді еске алудың әсерімен егіліп жылап, өзін көпес пен мещанға толы «мардымсыз» қалаға әкеліп тыққан тағдырға налиды. Түс әлетінде Дьяконның қарсы алдында кеудесін соғып: «Тікпеймін сұрқияларға!» деп, ашуға мінеді.
Дьяконның сөзі
Дьякон оны сабырға шақырып, асқақтықтың соңы барын ескертті: өнеріңді ұлықтағанмен, құдай мен дінді ұмытпа, бір күні бәрібір өлесің деді.
Кенеттен келген бұйрық
Сол кезде кабактың есігі тарс ашылып, Меркуловтың әйелі Аксинья кіріп келді. Білегін сыбанып, белін буып алған. Ол күйеуін көзбен шолып өтіп: «Жүр үйге. Сені бір офицер іздеп келіп отыр» деді.
Капитан Урчаев және «жаңа өмірдің» бастауы
Үйдің алдында жергілікті әскербасының іс жүргізушісі капитан Урчаев күтіп тұр екен. Ол Меркуловты зекіп қарсы алып, бір аптада мундир тігіп беруін талап етті. Мәуіт тігіншінікі, мерзім қысқа, баға сұрақ.
Меркуловтың күйі
Меркулов абдырап, бөркін жұлып ала жаздап, бұрынғы атақ-даңқын тізді: барон Шпуцельге де тіккенмін, офицерлерге де тіккенмін деп, тілін тапты. Бірақ капитан бір-ақ ауыз айтты: «Бір аптадан кейін дайын болсын».
Капитан кеткесін Меркулов әйеліне ұзақ қарап тұрып қалды. Бір ғана түйін шықты: мәуітке ақша керек. Ол сиыр сатудан түскен ақшаны сұрағанда, Аксинья көнбеді. Үй ішін дау-дамай, ұрыс-керіс жайлады.
Тігіншінің өзгерісі
Соған қарамастан тігінші үшін «жаңа өмір» басталды: кабакқа баруды қойып, іске кірісті. Шоқынып алып, темір құрсаулы көзілдірігін киіп, қабағын түйіп, мәуітті үстелге жайып, дуалап отырғандай қимылдады.
Мундирдің тігілуі және мақтанның қайта оралуы
Бір аптадан кейін мундир дайын болды. Меркулов оны көшеге алып шығып, шарбаққа іліп, екі сағат бойы қылшық теріп тазалады: бір мамықты алады, бір сажын кейін шегініп, көзін сығырайтып ұзақ қарайды, тағы бір мамықты алады.
Сырт көзге
Өткен-кеткенге: «Мырзаларға киім тігу деген оңай емес!» деп шағына жүріп, іштей мақтанын да жасырмады: оқыған, сыпайы адамдардың көңілінен шығу — бөлек сын.
Ертеңінде мундирді тағы бір тазалап, шашын майлап тарап, аппақ матаға орап алып, капитанға жеткізді. Жолай кезіккендерді тоқтатып: «Капитанға мундир апара жатырмын!» деп, өзіне орын талап еткендей сөйлейді.
Алғашқы «ақиқат»
Бірақ үйге құр қол қайтты. Аксинья табысын сұрағанда, Меркулов оны қорлап, «нағыз мырзалар бірден төлемейді» деп ақталды. Ол үшін төлемнің кешігуі — қорлық емес, қайта «асыл тектіліктің белгісі» секілді еді.
Күту мектебі: «келесі сенбіде келсін»
Үшінші күні ақша алуға барғанда, капитанның үйінде босағада қаққан қазықтай болып күтті. Жауап біреу: «Желкелеп айдап шық! Сенбіде келсін!» Сенбіде барса да — сол. Келесі сенбіде де — сол.
Парадокс
Ай бойы сарылып, талай мәрте күткенімен, ақша жоқ. Бірақ Меркулов ренжіген жоқ — керісінше, толықсып, семіре бастады. «Желкелеп айдап шық» деген қырылдаған үн оған бір әсем саздың ырғағындай естілді.
Ол әр барған сайын масаттанып: «Асыл текті деген — осы. Петербургтегілер де осындай болатын» деп қайталай берді.
Ал Аксинья үшін бұл — шыдамның шегі. Әр келу сайын: «Ақшаны әкелдің бе?» деп қарсы алып, таппаса көсеуді іздейді.
Көшедегі қорлық және «асыл тектілік» туралы соңғы үкім
Бір күні кешке Меркулов базардан көмір арқалап келе жатты. Аксинья соңынан қалмай, баяғы сиырдың ақшасын сұраудың амалын аңдыды. Сол сәтте «Шаттық» трактирінен цилиндр киген, күреңіткен, масаңдау бір мырза атып шықты. Оның соңынан жалаңбас, үсті-басы ұйқы-тұйқы капитан Урчаев қолына кий ұстап қуып келеді.
Мундирдің хәлі
Жаңа мундирі борға былғанған, погонның бірі қисайған. Капитан ашумен айғайлап, кийін оңды-солды сермеп келеді. Меркулов мұны көріп сыңқылдай күліп: «Асыл текті адам мундирін аямайды, тоздырып тастайды» деп мәз болды.
Аксинья күйеуін итермелеп, ақшаны дәл қазір сұратты. Меркулов қарсыласса да, көнді. Капитанға жақындап, кішірейе сөйлеп түсіндіруге тырысты: «Мен түсінем... бірақ ақша сиырдікі еді...»
Соққы
Капитан оны тыңдамады. Керіліп тұрып, кийімен салып қалды. Меркуловтың арқасынан көмірі төгіліп, көзінен от жарқ етті, бөркі жерге ұшты. Аксинья қатып қалды.
Тігіншінің «қуанышы»
Ең сұмдығы — Меркулов ашуланған жоқ. Ол ыржиып мәз болып, күлімсіреген көзінде жас тұнып тұрды: «Нағыз мырзалар осылай болады! Сыпайы, білімді адамдар...»
Ол баяғыда барон Шпуцельге тон апарғанда да дәл осы жерінен ұрғанын, подпоручик Зембулатовтың да солай істегенін еске алды. Сосын қолын бір сілтеп, төгілген көмірін теріп, үйіне қарай беттеді.
Аударған: Р. Ахмедов