Көзіңе қарасаңшы
Көркем проза
Кешкі қаладағы үнсіз қасірет
Жапалақтаған жабысқақ қар жаңа ғана жанған фонарьларды шыр көбелек айналып, баяу қалықтап түседі: үй төбелеріне, аттардың сауырларына, адамдардың иықтары мен бөріктеріне қонып, қаланы жұп-жұмсақ ақ кебенекке орайды. Осындай қара көлеңкеде арбакеш Иона Потапов та, оның жегулі аты да аппақ: екеуі де қимылсыз, екеуі де үнсіз.
Қар астындағы қимылсыздық
Иона шананың алдыңғы тұғырында екі бүктетіліп, тырп етпей отырады. Үстіндегі қар қалыңдай берсе де, оны қағуға асықпайды — дәл осы немқұрайдылықтан адамның ішкі күйзелісі сезіледі. Жегулі ат та сондай: арқасы аппақ, арық денесі қимылсыз, көп көрген қартайған бейне тәрізді.
Көрініс
Қала қараңғыланып, фонарьлардың көмескі жарығы барған сайын айқындала түседі. Алайда осы жарықтың өзінде арбакештің қайғысы көрінбейді — ол титімдей қуысқа сыйып, сырт көзге білінбей тұншығып тұрғандай.
Көпшілік: айғай, асығыс, қатыгездік
Лаушы табылғанда да, адамшылық жылы сөз табылмайды. Әскери адам бұйрық береді, жұрт ұрысып өтеді, біреулер балағаттайды, біреулер иықпен соғып кетеді. Қараңғыда сапырылысқан тіршілік Ионаны одан сайын қысады: ол өзінен-өзі есеңгіреген адамдай көзін жыпылықтатып, қайда келе жатқанын да ұмытқандай.
Қысқа диалог, ұзақ үнсіздік
Иона әлденені айтуға оқталады, бірақ үні шықпайды. Әрең дегенде ғана бір сөйлемге жетеді:
«Мырза, менің ұлым осы аптада қайтыс болды...»
Бірақ бұл сөз де қала у-шуына жұтылып кетеді.
Үміт: біреу тыңдар ма?
Иона адамдарға қайта-қайта жалтақтайды: біреу тоқтап, аз ғана уақыт болса да тыңдап берер ме екен? Бірақ ешкімнің зауқы жоқ. Ол полицей көпіріне барар жолда үш жігітті отырғызады: әзіл де бар, кекесін де бар, боқтық та бар — ал қайғыға орын жоқ.
Иона тағы да сол сөзді қайталайды. Тағы да сол қабырға: «Бәріміз де өлеміз...» деген суық қана жауап. Осы сәтте жалғыздықтың салмағы бұрынғыдан бетер ауырлайды.
Көшедегі мың адам, бірақ бір тыңдаушы жоқ
Оның мөлдіреген көздері көшенің екі бетіндегі қалың топты шарлайды: осы мыңдаған адамның ішінен бір адам табылар ма? Бірақ тобыр оның өзін де, зарын да елемей, асығып өтіп жатады. Іштегі запыран ақтарылса, дүниені топан су басатындай — ал сыртта бәрі тыныш.
Үй: қапырық ауа, ұйқы басқан жұрт
Ақыры Иона үйге ерте қайтады. Үлкен пештің маңында елдің бәрі қорылдап жатыр; ауа қапырық, тыныс тар. Ол сұлыға ақша таппағанына да өкінеді — тұрмыс қамы қайғыға қосылып, жанын одан сайын жегідей жейді.
Бір жас арбакеш су ішуге тұрып еді, Иона сол сәтті пайдаланып, тағы да сыр айтқысы келеді. Бірақ жігіт тыңдамайды: басын бүркеп алып, қайта ұйықтап кетеді. Ионаға керегі — ұзақ әңгіме: ұлының қалай ауырғанын, қалай көз жұмғанын, қалай жерленгенін... Ауылда қалған қызы Анисьяны да айту керек. Айтары көп, тыңдар құлақ жоқ.
Атқора: ең соңғы «тыңдаушы»
Сөйлесер жан таппаған Иона атқораға барады. Мұнда ол ұлын ойлай алады — бірақ ойлаудың өзі азап. Сонда да оның жанындағы жалғыз серігіне: жегулі атына тіл қатады. Қараңғыда жылтыраған көзге қарап тұрып, ол ең ауыр сөзін айтады.
«Солай, жануарым... Кузьма Ионыч енді жоқ бізге. Келмеске кетті... Ойда-жоқта өліп қалды...»
Ат иесінің сөзін тыңдағандай, тұмсығын оның қолына тақап, күрсіне дем алады. Сол күрсіністің өзі — Ионаға адамнан көрмеген жұбаныш.
Аударған: Ж. Ысмағұлов