Құлатай үйге кірген соң, бойы бір тұтам ашулаңды

Бай мен көк бие: Құлатай батырдың дүниеге келуі

Ертеде бір бай болыпты. Оның мал-мүлкі аз, бар ырысы — бір ғана көк бие екен. Көк бие айға қарап желіндеп, күнге қарап құлындайды дейді. Бай мен бәйбіше сол биенің тапқан құлынын қорек етіп күн көрген, одан басқа жейтін асы болмапты.

Бір күні бай мен бәйбіше: «Қартайдық, өлер шақта Құдай бізге бала бермеді. Енді бала тілейік», — деп ниет етеді. Күндегі әдетімен ерте тұрып қараса, көк бие бұл жолы құлын емес, бір ұл бала туыпты.

Қуанып, баланы үйге әкеліп, атын Құлатай батыр қояды. Құлатай бір күнде бір жасап, екі күнде екі жасап, тез есейеді.

Жолдастар табу және тылсым үй

Бір күні Құлатай жылқыдан қайтып келе жатқанда, алдынан бір адам шығып: «Осы жақта Құлатай батыр бар дейді, соған қосылайын деп келдім. Егер сен Құлатай болсаң, мен саған аға болайын», — дейді. Екеуі бірге жүріп кетеді.

Көп ұзамай тағы бір адам кездесіп, ол да Құлатайға қосылады. Сөйтіп үшеуі қатар жүріп, алдарынан тігулі үй көреді. Үйге кірсе, ешкім жоқ. Олар аң әкеліп, сол үйде қонып, тамақ пісіріп жата береді.

Бойы бір тұтам, сақалы қырық тұтам

Бір күні Құлатай ортаңғы ағасымен аңға кетіп, үлкен ағасын үйде қалдырады: «Тамақты дайындап қой», — дейді. Ет асып отырғанда, бойы бір қарыс, сақалы қырық тұтам біреу кіріп келіп, ет сұрайды. Үлкен аға бермеген соң, әлгі кішкентай батыр оны көтеріп алып, басып отырып, еттің бәрін жеп кетеді.

Ертеңіне ортаншы аға да сол күйді кешеді: етін тартып жеп, әлгі батыр атына мініп кетіп қалады. Сонда Құлатай ашуланып, үшінші күні өзі үйде қалады.

Екі ағасы келіп байлаулы батырды көреді. Бірақ таң атқанда ол сақалын үзіп, қашып кетіпті.

Құдыққа түсу және үш ақ үйдің сыры

Үшеуі қашқынның ізіне түсіп келеді. Ізі бір қара тасқа келіп жоғалады. Құлатай тасты аударса, астынан терең құдық шығады. «Осы құдыққа түскен шығар, мен де түсемін», — деп, бойы бір тұтам батырдың арқанына жармасып түседі де, ағаларына: «Арқанды қимылдатсам, тартып алыңдар», — дейді.

Құдық түбінде үш ақ үй тұр екен. Ортадағы үйге кірсе, үш қыз отыр, жанында әлгі бойы бір тұтам батыр қыздармен ойнап отыр. Ол Құлатайға ашуланып, үйіне рұқсатсыз кірдің дейді.

Сөйтсе, бұл — ханның баласы екен. Үш қарындасын елден бөлек көл жағасына қоныстандырып, ешкімге бермей, келем деушіні өлтіріп жүріпті. Бұл жолы да соны істемек болғанда, Құлатай қарсы шығып, оны көтеріп алып жерге ұрып, басын кеседі.

Құлатай қазына-мүлкімен үш қызды алып, құдық басына қайтады. Әуелі қыздарды шығарады. Өзі көтеріле бергенде, екі ағасы ішінен: «Мынау шықса, қыздардың ең сұлуын өзі алады», — деп, арқанды кесіп жібереді.

Төменгі дүниеде: балапандар мен айдаһар

Құлатай қайтадан құдық түбіне құлап түседі. Содан үлкен көлдің жағасына тап болады. Еш жері ауырмаған. Жан-жағына қараса, бір зәулім терек тұр. Басындағы ұяда үш балапан: біреуі жылап, екеуі күліп отыр екен.

Құлатай сұраса, балапандар: «Анамыз жыл сайын үш бала табады. Жыл сайын айдаһар келіп, бүгінгі күні жейді. Әуелі мына жылағанымызды жейді, бізді содан соң жейді. Ол соған жылайды, ал біз екеуміз әлі жарық дүниені көріп қаламыз», — дейді. Айдаһардың бір сағаттан соң келетінін айтады.

Бір сағаттан соң айдаһар көрінеді. Құлатай ақ алмасын қолына алып, қарсы шығып, айдаһардың басын шауып түсіреді. Басын балапандардың алдына тастайды. Олар жеп, тоқ болып қуанады.

Дәу қарақұс және шартты құтқару

Кенет аспан бұзылып, тас бұршақтай жауып, боран аралас жаңбыр, қар аралас дауыл тұрады. Бұл — балапандардың анасы, дәу қарақұс екен: «Балаларымды айдаһар жеп қойды-ау!» — деп зарлап келеді.

Үш балапан шешесі келгенде Құлатайды жасырады. Анасы: «Сендерді айдаһарға бермей, тірі алып қалған кім?» — деп сұрайды. Балапандар: «Жұтып қоймасаң айтамыз», — дейді. Анасы «жұтпаймын» дегенде, олар Құлатайды көрсетеді. Бірақ қарақұс оны байқамай, жұтып қояды. Балапандар жылап, шешесінің тамағын қысып жалынады. Сонда анасы Құлатайды қайта шығарып: «Балаларымды өлімнен алып қалыпсың. Енді тілегіңді айт», — дейді.

Құлатай: «Мені жарық дүниеге шығарып тастасаң болды, басқа тілек жоқ», — дейді. Дәу қарақұс: «Жарайды. Бірақ жолға азық керек: сегіз жүз торғай және сегіз мес су дайында», — дейді.

Құлатай керегін даярлап, ертеңіне дәу қарақұсқа мініп ұшады. Түс кезінде құс оңға бұрылғанда — төрт жүз торғай, солға бұрылғанда — төрт мес су береді. Бесін кезінде де солай: қалған төрт жүз торғай мен төрт мес суды береді. Күн батпай-ақ қарақұс оны құдықтың аузына шығарып тастайды да, қайта төменге түсіп кетеді.

Қайта оралу және кешірім

Құлатай жаяулап жүріп келе жатып, бір ауылдың ас беріп жатқанын көреді. Сұраса, бұл — өзін құдыққа тастап кеткен ағаларының ауылы екен. Олар «Құлатай өлді» деп ас беріп, үш қызды әйел қылып алмақ болып отырған көрінеді.

Сол кезде Құлатайдың өзі сау-саламат кіріп келеді. Ағалары таң қалады. Оңаша отау тігіп, қателіктерін мойындап, кешірім сұрап, інісінің аяғына жығылады. Құлатай олардың өкінішін көріп, кешіреді.

Ақырында үшеуі татуласып, бай-қуатты болып, мұратына жетеді.