Эпикалық Абай романы
Шығыс Қазақстанның танымал есімдері: ақын-жазушылар
Шығыс Қазақстан — қазақ руханияты мен әдебиетінің алтын діңгектерін қалыптастырған өлке. Бұл өңірден шыққан қаламгерлердің әрқайсысы ұлттың тарихи жадын жаңғыртып, көркем ойдың көкжиегін кеңейтті.
Мұхтар Әуезов
Проза, драматургия, ғылым
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Философия, поэзия, аударма
Қалихан Алтынбаев
Айтыс, мұра жинау
Арғынбек Апашбайұлы
Реализм, ағартушылық
Шәкір Әбенов
Дастан, фольклор
Тұрсынхан Әбдірахманова
Лирика, әдебиеттану
Әуезов Мұхтар Омарханұлы (1897–1961)
Қазақ халқының мәдени даму тарихында жазушы, драматург, публицист, зерттеуші, аудармашы әрі қоғам қайраткері Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің орны айрықша. Ол ауыз әдебиеті мен классикалық дәстүрді, Батыс пен Шығыстың көркем мұрасын терең меңгеріп, қазақ әдебиетінің реалистік деңгейін биіктетуге және әдеби тілді байытуға елеулі еңбек сіңірді.
Дәйексөз
«Менің аңдауымша, бір кезде орыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне Пушкин әсері қандай болса, бүгінгі Орта Азиядағы көркем ойдың, іргелес халықтарымыздың күллі рухани өмірінің қалыптасуына Әуезов әсері де дәл сондай болды». — Шыңғыс Айтматов
Өмір жолындағы сындар
Әуезовтің тағдыры күрделі кезеңдермен астасты. 1930-жылдардың басында ол жазықсыз жаламен екі жыл түрмеде отырды. «Алашордашыл», «ұлтшыл» деген айыптаулар жиі тағылып, шығармашылық еркіндігіне қысым жасалды. Соның салдарынан 1930-жылдары «Еңлік–Кебек», «Көксерек», «Қилы заман» сияқты туындыларынан бас тартуға мәжбүр болса, 1940-жылдары «Қаракөз», «Айман–Шолпан», «Түнгі сарын» секілді пьесалары сахнадан түсірілді.
Көркемдік жаңалығы
Алғашқы шығармашылық кезеңінің өзінде-ақ Әуезов көпқырлы талантын айқын танытты: оқиғаны қаһарман мінезімен ұштастырып, дара тұлғалар сомдады, әңгіме мен повесть жанрларын жетілдірді, тарихи тақырып пен заман шындығын бір арнада шебер тоғыстырды. Оның прозасындағы оқиғалық һәм тартыстық жүйе драмалық шығармаларында да айқын көрінеді.
Драматургия және роман-эпопея
Әуезов қазақ драматургиясының негізін салушылардың бірі болды. «Еңлік–Кебек», «Қаракөз», «Түнгі сарын», «Ақ қайың», «Тас түлек», «Тартыс», «Алма бағында» сияқты шығармаларында жаңа өмір салты мен қоғам болмысын көркем бейнеледі. Қаламгер әр кезеңде жалпы саны жиырмаға жуық пьеса жазды.
«Абай жолы» — әлемдік деңгей
«Абай жолы» роман-эпопеясы кеңес әдебиетінің де, қазақ әдебиетінің де аса ірі жетістігі ретінде мойындалды. Шығарма 30-дан астам тілге аударылып, миллиондаған оқырманға Абайды және Абай арқылы қазақ халқын танытты.
Халықаралық баға
«Эпикалық “Абай” романы… ХХ ғасырдағы ең мәнді романдардың бірі». — Л. Арагон
Әуезов тек жазушы емес, әдебиеттанушы-теоретик, абайтанудың негізін салушы, түркі әдебиеті тарихын зерттеген ғалым болды. Сонымен қатар әлемдік және орыс классикасының, бауырлас халықтар әдебиетінің бірқатар маңызды шығармаларын қазақ тіліне аударды. Әдебиетіміздің қос биігі Абай мен Мұхтарды қатар оқығанда, Қ. Алтынбаевтың «Бірі — өлеңнің патшасы, бірі — проза құдайы» деген жолдары еріксіз еске түседі.
Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931)
Шәкәрім Құдайбердіұлы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында дүниеге келген. Қазақтың ақыны, ойшылы, композиторы әрі аудармашысы. Әкесінен ерте айырылып, Абай Құнанбайұлының қолында тәрбиеленуі оның дүниетанымының қалыптасуына және ақындық шеберлігінің шыңдалуына зор ықпал етті.
Білім мен көкжиек
Орыс, араб, парсы, түрік тілдерін меңгеріп, Батыс пен Шығыс әдебиетін кең таныды. Жеті жасынан өлең жазып, ғұмырының соңына дейін ағартушылық бағыт ұстанды. Абай дәстүрін дамытып, Абайдан кейінгі екінші реалист ақын ретінде танылды.
Тақырып аясы
Шәкәрім поэзиясында шаттық та, трагизм де қатар өріледі. Ол нақты өмір көріністерін, туған табиғаттың сұлулығын тебірене жырлап, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық құбылыстарға үн қосты.
Философиялық поэзия
Қазақ поэзиясындағы философиялық арнаны тереңдетті. Ар-ұждан, адамгершілік, адал еңбек, әділет тақырыптарын өзек етті. Қоғамдағы моральдық өлшемдердің орнығуын, мінез бен қылықтың тазалығын талап етті.
Дастандар, проза және мұра
Негізгі туындылар
- «Қалқаман–Мамыр» (1888) — кіршіксіз махаббат, қатал салтқа қарсылық.
- «Еңлік–Кебек» (1891) — ескіліктің қатып қалған қағидасынан туған қасірет.
- «Қодардың өлімі», «Крез патша» — тарихи-аңыздық арқау.
- «Әділ–Мария» — әлеуметтік әділетсіздікке қарсылық сарындары.
Зерттеу және дін-философия
1905 жылғы қажылық сапарында Стамбұл мен Париж кітапханаларында дерек жинап, «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» (1911) еңбегін жазды. «Мұсылмандық шарты» (1911) арқылы діни ұстаным мен ақыл таразысын үйлестіруге ұмтылды, дінді бұрмалаушыларды сынға алды.
Аударма мектебі және әлем әдебиеті
Шәкәрім орыс және әлем әдебиетінің таңдаулы үлгілерін қазақ тіліне аударып, оқырман көкжиегін кеңейтті. Ол Л. Толстой шығармашылығын ерекше бағалап, онымен хат жазысып тұрған. А. С. Пушкиннің «Боран», «Дубровский» повестерін, Л. Н. Толстойдың «Асрхадон патша», «Үш сауал» сияқты әңгімелерін, сондай-ақ Гарриет Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны» романын тәржімалады. Физулидің «Ләйлі–Мәжнүнін» нәзира дәстүрімен жырлады (1907).
Шәкәрім шығармаларындағы демократиялық, халықтық, гуманистік-ағартушылық бағдар — бүгін де өзекті. Оның ар-ождан туралы ойлы туындылары көпшілікке рухани азық.
Қалихан Алтынбаев (1927–2002)
Қалихан Алтынбаев — сыршыл сезімталдығы, ой өрісі мен тіл өткірлігі арқылы дараланған айтыскер ақын. 1927 жылы 23 желтоқсанда Жарма ауданының Малай колхозында дүниеге келген. Анасы Сағила Смаққызы — халық ақыны, әкесі Қалиасқар — домбырашы, өлеңші, шежіреші болған.
Ел ішіндегі қазына жинаушы
Газет тілшісі, бөлім меңгерушісі, редактор орынбасары қызметтерін атқара жүріп, халық арасындағы атақты адамдар туралы деректерді, шежірені, бұрынғы ақындар мұрасын, мақал-мәтел мен айтыс үлгілерін жинап, қойын дәптерге түсірді. Жинаған материалдарын Ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қорына жолдап отырған.
Айтыстағы бедел
Айтыс өнеріне 1957 жылдан белсене араласып, аудандық, облыстық, республикалық деңгейде 27 мәрте сөз сайысына түсті. Алғашқы айтыстарының бірі — Жарма ауданында Көсембек Байқұтановпен өткен дода. «Үш бәйтерек» өлеңі көпшілік сұрауымен баспа бетіне шығып, ел ішінде кең тарады.
Әдеби орта бағасы
Ақын шығармашылығы зерттеушілер назарынан тыс қалмады. Есмағамбет Ысмайылов алғашқылардың бірі болып жоғары баға берді. М. Қаратаев, С. Сандыбаев еңбектерінде айтыскерлік шеберлігі атап өтілді. Ә. Нұршайықовтың «Екі естелік» кітабында да ақын туралы жылы лебіздер бар. Тұрсынхан Әбдірахманованың зерттеу мақаласы Қалихан поэзиясының көркемдік болмысын арнайы талдайды.
Ақынның айтыстағы өзіндік болмысы
«Қолыма он үшімде домбыра алдым,
Кездесіп көрген емеспін тапшылыққа.
Ақ борасынмын — солтүстіктен оятайын,
Жаманға үрей, жақсыға ой тастайын.
Айтыстың Рүстем дастан палуанымын,
Қалайша мына топта айқаспаймын…»
Қалихан Алтынбаев Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болды. 2002 жылы 7 қыркүйекте дүниеден өтті.
Арғынбек Апашбайұлы (1882–1946)
Арғынбек Апашбайұлы 1882 жылы Зайсан ауданы, Қара Ертіс болысы Ақарал ауылында туған (У. Қыдырханов дерегі). Ол Абай бастаған жазба әдебиет дәстүрін жалғастырған тұлғалы ақындардың бірі ретінде аталады: реалист, ағартушы, гуманист, ел тағдырын жырға қосқан замана шежірешісі.
Алғашқы қалыптасуы
Әуелі Саид Мұстафа атты араб шейхынан сауат ашқан. Анасы Әйкен — көрікті, ақылды, өлеңші адам болған: тойда айтысқа, қаза үстінде жоқтауға қатысқан. Арғынбектің өлеңге ерте бет бұруына осы ықпал еткені аңғарылады.
«Он жасымда қағазға,
Салып едім көзімді.
Әкем өліп жасымда,
Қалдырды надан өзімді…»
Тағдырлы кезеңдер
1912 жылы өр керейлерге көшіп кетеді. 1930-жылдардағы Алтайдағы аласапыран тұсында Гоминдаңға қарсы көтерілісті қолдап өлең жазғаны үшін түрмеге түседі. Жат жерде жүрсе де туған жерге сағыныш көптеген шумақтарына арқау болды.
Мұрасының таралуы
1915–1925 жылдары «Жер — адамның анасы», «Жігіт — сол» сияқты терең ойлы толғаулар жазғаны айтылады. «Қазақ Сырдан ауғанда», «Ата жұртым — қазағым», «Россия туралы» дастандары ел ішінде кең тараған. 1927–1928 жылдары тіл өрнегі шұрайлы «Жыр романын» жазады. Арғынбек өлеңдері Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Түркия қазақтары арасына кең тараған; бірқатар қолжазбалары ҚР ҒА Орталық ғылыми кітапханасының қорында сақталған.
Ақын мұрасы әлі толық зерттеліп, оқырманға түгел жетті деу қиын. 1946 жылы Қытай Халық Республикасы Шыңжаң өлкесінің Алтай аймағында қайтыс болды.
Шәкір Әбенов (1901–1994)
Шәкір Әбенов — халық ақыны, фольклоршы, композитор. Ауыл мектебінде мұсылманша хат танып, Семейдегі приход мектебінде үш жыл оқыған. Алғашқы «Борсықтар» өлеңі 1916 жылы «Айқап» журналында жарияланды.
Соғыс пен қуғын
Ұлы Отан соғысына өзі сұранып барып, Брянск майданында жараланып елге оралды. 1950-жылдары сталиндік қуғын-сүргінге ұшырап, түрме азабын тартты: бірде 10 жылға, кейін 25 жылға кесілгені айтылады. Тек ақталғаннан кейін ғана бірқатар шығармалары қалың оқырманға қайта жетті.
Дастан дәстүрі және жады
Оның қаламынан «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Кейпін батыр», «Таңшебер — Жапал», «Ортақ арал» сияқты дастандар мен аңыздар, ондаған толғау, мысал, терме өлеңдер туған. Ең ерекше қасиеті — есте сақтау қабілетінің қуаты: Абай, Шәкәрім, Көкбай, Әріп және өзге де ақындардың өлең-жырларын қартайған шағына дейін жатқа айтқан.
Әдеби бағалау
Шәкір ақынның дарын қуатын кезінде Сәкен Сейфуллин мен Ілияс Жансүгіров жоғары бағалағаны айтылады. Оның мұрасының бір бөлігі әлі де толық айналымға түсіп, кең оқырман талабына түгел жетті деп айту қиын.
Тұрсынхан Әбдірахманова (1921–2004)
Тұрсынхан Әбдірахманова 1921 жылы 5 қарашада бұрынғы Семей облысының Жарма ауданына қарасты Бөке руднигінде туған. Ерте жетім қалып, ағасының қолында тәрбиеленіп, білім алды. Еңбек жолын 1941 жылдан бастап, соғыс жылдары мұғалім, мектеп директоры, комсомол және партия органдарында жауапты қызметтер атқарды.
Ғылыми жолы
1964 жылы «Ілияс Жансүгіровтың лирикасы» тақырыбында кандидаттық, 1981 жылы «Қасым Аманжолов поэтикасы және бүгінгі қазақ лирикасымен дәстүрлік ұласуы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
Поэзиясы
1950 жылдан бастап өлеңдері мерзімді басылымдарда жарияланып, 1959 жылы «Ән» атты тұңғыш жинағы жарық көрді. Кейін бірнеше жыр жинағын оқырманға ұсынды.
Аударма және марапат
Көркем аудармамен де айналысты. Бірқатар орден-медальдарға ие болды. 1984 жылы Қазақ ССР халық жазушысы атанды, 1985 жылы Ш. Уәлиханов атындағы сыйлық берілді.
Серік Ғабдуллин (1937)
«Сөйле, менің жүрегім, сөз келгенде,
Шаршы топта сайрайтын кез келгенде.
Таразылап тарт ойды безбендерге,
Көңілімнің сырын айт көз көргенге.
Өркен жайып өмірім өзгергенде,
Сөйле, менің жүрегім, сөз бергенде…»
Осы жолдар авторы Серік Ғабдуллин — есімімен де, шығармашылық еңбегімен де өңір жұртшылығына танымал ақын. Ол 1937 жылдың 17 тамызында Ұлан ауданы Есенкелді ауылында дүниеге келген.
Ескерту
Берілген мәтін Серік Ғабдуллиннің өмірбаянын толық аяқтамай үзіледі. Қаласаңыз, жалғасын жіберсеңіз, осы бөлімді де бірізді түрде өңдеп, блог құрылымына кіріктіріп беремін.