Неміс босқа мақтап тұр, неміс сыпайылық сөздер сөйлеп тұр дейтін шығарсыз
Мерекелі түстікке дайындық
«Ағайынды Куликиндер мануфактурасының» қаражатымен ашылған фабрика мектебінің мұғалімі Федор Лукич Сысоев мерекелі түстікке әзірленіп жатты. Жыл сайын емтиханнан кейін фабрика дирекциясы түстік беретін. Ол түстікке емтиханға қатысқан халық училищелерінің инспекторлары мен фабрика басшылары жиналатын.
Ресми саналғанымен, бұл жиындар әрдайым дәмді де көңілді өтетін, ұзаққа созылатын. Мұғалімдер де салтанаттың қызуына еріп, үлкендерді сыйлауды ұмытып кететін кездер болатын: ішіп-жеп тойып алып, кейін тамақтары қарлыққанша даурыға сөйлесіп, көшеге шығып фабрика поселкесін басына көтере әндететін. Соңында құшақтасып, сүйісіп, үйлеріне тарқасатын.
Сысоев фабрика мектебінде қызмет еткен жылдары мұндай түстіктердің он үшеуіне қатысқан. Енді он төртінші түстікке барғалы, мейрамға бара жатқандай сәнденіп, үсті-басын қайта-қайта түзей түсті.
Ұқыптылық пен ішкі мазасыздық
Жаңа қара костюмін ұсақ щеткамен бір сағаттай тазартты. Жаңа көйлегін кигенде де айна алдында ұзақ тұрды: жағасының ілгегі тар келіп, оңай ілінбей қойды. Сол сәтте әйеліне ызалана сықылықтап, екі қолын уқалап, еркеленген иттей бұлаңдап жүрді.
Түстік үстіндегі алғашқы салқындық
Сысоев келгенде оны танып, дауыстап қарсы алды: «Федор Лукич, сіз екенсіз ғой! Бір жасап қалдық-ау! Сырқат болсаңыз да келдіңіз!.. Мырзалар, сүйінші, Федор Лукич келді!»
Бірақ педагогтар ішкілік үстелінің басына жайғасып алып, тамаққа кірісіп кеткен екен. Сысоев түнере қалды: жолдастарының оны күтпей ішіп-жей бастағаны ұнамады.
Емтихан дауы: «Жатқа жазу»
Ол емтиханда «жатқа жазуды» өткізген Ляпуновты көріп, соның қасына келді де, сөзді бірден кекесінмен бастады: «Бұл жолдастыққа жатпайды! Санаттағы адамдар жатқа жазуды бұлай өткізбейді!»
Ляпунов тыжырынып: «Әлі соны сөз қылып жүрсіз бе, жалықпадыңыз ба?» — деді. Ал Сысоев тоқтамады: өз шәкірті Бабкиннің «ешқашан жаңсақ айтпағанын» алға тартып, Ляпуновты әдейі «менің мектебім сүрінсін, сенікінен төмен көрінсін» деп істеді деп айыптады.
Инспектор араға түсіп, дауды басуға тырысты: «Үш жаңсақ болсын, бірде-бір жаңсақ болмасын — бәрібір емес пе?» — деді. Бірақ Сысоев үшін «бәрібір» деген сөз жоқ еді.
«Ауру» деген сөзге ашу
Ляпунов ашуға булығып, Сысоевты «аурумын деп жұрттың мазасын алып жүр» деп түйреді. Сонда Сысоев тарпа бас салып: «Менің ауруымда жұмыстарың болмасын. “Ауру! Ауру!..” деп қоя бересіздер! Есіркеулеріңіз маған керек емес! Ауырсам — емтиханнан бұрын ауырдым. Қазір мүлде жазылдым, тек өзімді әлсіздеу сезінемін», — деп тасқая сөйлеп шықты.
Шариғат мұғалімі — жас сопы Николай — кекесінсіз ғана: «Сауығып кетсеңіз, құдайға шүкір, қуану керек. Ал сіз күйгелектікке салынып отырсыз», — деді. Сысоев оған да тиісті: сұрақтың тура, анық болуын айтып, Николайдың «әрдайым жұмбақ сөйлейтінін» бетіне басты.
Дәстүрлі тосттар және ұзақ сөз
Әупіріммен Сысоевты үстел басына отырғызды. Ол не ішерін білмей біраз бөгелді: жасыл тұнбадан жарты рюмка ғана ұрттады. Самсаға қол созып, ішіндегі жұмыртқасы мен жуасын теріп жеді. Тұзы аз көрініп, тұздады да, қайтадан тым тұзды болып кеткен соң ашумен итеріп тастады.
Алғыс пен өзара бәсеке
Сысоевты инспектор мен Брунидің ортасына отырғызды. Астың алғашқы табағынан кейін тост басталды. Инспектор мектеп қамқоршылары — Данил Петрович пен Иван Петрович Куликиндердің денсаулығына ішуді ұсынды: өздері келмесе де, мектепке қаржысын аямайтынын атап өтті.
Бруни орнынан атып тұрып, енді инспектор Павел Геннадиевич Надаровтың денсаулығына тост көтерді. Рюмка соғыстырылып, дағдылы көңіл-күй қайта оянғандай болды.
Сысоевтың үшінші тосты: ишара мен көлеңке
Үшінші тост әрдайым Сысоевтікі болатын. Бұл жолы да ол орнынан тұрып, әуелі сөзге шешен еместігін, дайындалмағанын айтып алды. Сосын жөткірініп, он төрт жыл қызметінде өзіне қастық жасағандар, «ор қазғандар», жоғарыға сөз тасығандар болғанын меңзеді. Бірақ аттарын атамайтынын: «кейбіреулердің тәбетін қашырып алам ба деп қорқамын» деді.
Ол соған қарамастан Куликиндер мектебі «өнегесімен ғана емес, әл-ауқатымен де бүкіл губернияда» алдыңғы орында тұрғанын еске салды: басқа жерлерде мұғалімдер екі-үш жүз сом алса, өзі бес жүз сом алатынын; пәтерінің фабрика қаржысына жөнделіп, жиһаз қойылғанын; биыл қабырғаларына жаңа тұсқағаз жапсырылғанын айтып өтті.
Жазу жабдықтары да мол берілетінін сөз етті. Мұның бәрін алыста, шетелде тұратын фабрика иелерінің емес, тегі неміс, діні лютер, «жаны орыс», кең пейілді бір адамның еңбегімен байланыстыра сөйледі.
Сысоев сырласқысы келгендей, сөзін бөлшектеп, ұзақ созды. Бірақ сөйлеуі шұбалаңқы да сылбыр шықты: әлгі «қас дұшпандарын» қайта-қайта еске алып, бір айтқанын қайталап, жөтеліп, саусақтарын ерсі қимылдатып тұрды. Ақыры шаршап, терлеп-тепшіп, сөзін үзіп-үзіп әрең аяқтады: «Сонымен, осындағы Бруни үшін, Адольф Андреевич үшін ішейік... тегінде... бәрі түсінікті ғой».
Сысоев сөзін аяқтағанда, залды қысып тұрған қапырық бір сәтте сейілгендей болды: жұрт еркін тыныс алды. Мұны сезбеген бір адам болса, ол — Бруни еді.
Жағымпаздықтың шегіне жеткен сәт
Бруни бал-бұл жайнап, қылымсыған көзін сығырайта төңкеріп, Сысоевтың қолын алып, құшырлана сілкіледі. Сол қолымен жүрегін басып: «О, рақмет! Мені түсінгеніңізге ризамын! Бірақ сіз мені асыра мақтадыңыз. Мектеп ісінің алға басуы — тек сіздің еңбегіңіз, қадірлі досым Федор Лукич! Бес жүз сом төлесек, ол сіздің бізге қадірлі екеніңіз. Өзгеге мұнша ақы төлемес едік. Бұл — фабрикаға абырой!» — деп төпеледі.
Инспектордың мадақ сөзі
Инспектор да орнынан тұрып, мектептің «ерекше» екенін, өмірінде мұндай жақсы мектеп көрмегенін айтты. Балалардың батылдығын, білімділігін, іркілмей жауап беретінін мақтады. Сысоевты «шын мәніндегі педагог», «мұғалім болу үшін туған адам» деп бағалап, денсаулығы нашар болса да төзімділігін, сенімділігін атап өтті. Тіпті бір жиналыста біреудің оны «өз ісінің ақыны» дегенін келтіріп, «шынында да, ақынсыз» деді.
Осыдан кейін отырғандардың бәрі Сысоевтың «ерекше дарынын» жарыса сөз етті. Әдетте салмақты адам айтпас дерлік пафосты сөздер қарша борады. Сысоевтың шәлкес мінезі де, қытымыр, сүйкімсіз кейпі де ұмыт болғандай. Тіпті, үнсіздеу жас мұғалімдер де шешіліп сөйледі.
Сысоев бұл мақтауға әлдеқашан үйреніп қалған: сондықтан да даурыға мақтағандарды селқос тыңдады. Ал Бруни керісінше, әр сөзді өзіне айтылғандай қабылдап, қол соғып, «бәрекелді!» деп қайта-қайта айқайлап отырды.
Аяқ астынан айтылған «қамтамасыз ету»
Ақыры Бруни шыдамай орнынан ұшып тұрып, ащы даусымен жұрттың у-шуын басты: «Мырзалар! Сөйлейін. Барлық сөздеріңізге мен бір-ақ нәрсе айтамын: Федор Лукичке фабрика әкімшілері қарыздар болып қалмайды...»
Сөздің салмағы
Жұрт жым-жырт тынды. Бруни түсін бұзып, баяу ғана: «Кісіні бағалауды біз білеміз. Қосымша айтарым — Федор Лукичтің бала-шағасы қамтамасыз етіледі. Сол мақсатта бір ай бұрын банкке қаржы салынып қойды», — деді.
Сысоев неге өзінің емес, дәл бала-шағасының «қамтамасыз етілетінін» бірден ұға алмады. Ол неміске де, жолдастарына да жалтақ-жалтақ қарады. Бірақ олардың жүзінен мейірімнен гөрі салқындыққа жақын, жасанды бір нәрсе сезгендей болды.
Өңі қуарып, басы бір жағына қисайып кетті. Ол атып тұрып, басын ұстап, солай ширек минуттай мелшиді. Брунидің сөзі оған таяп қалған ажалдай көрінді: дәл алдына келіп тұрғандай. Бір нүктеге шошына қарап тұрып, қайта отыра кетті де, еріксіз жылап жіберді.
«Қойыңыз! Не болды? Су беріңдер! Су ішіңіз!» — деген абыржыған дауыстар естілді.
Үйге оралу: айна және дәптер
Біраздан соң Сысоев сабасына келгенімен, түстік бұрынғыдай қыза алмады. Жұрт үнсіз, томсарып отырып ішті де, әдеттегіден ертерек тарқасты.
Үйіне келген соң Сысоев ең алдымен айнаға қарады. Көзі айнала көгілдір тартып тұрғанын, жүзі суалғанын көріп: «Бәсе, босқа жылаған екенмін. Бүгін өңім кешегіден жақсырақ. Менің қаным аз, асқазаным ауырады, ал жөтелім де сол асқазаннан», — деп өзін жұбатты.
Ұқыптылықтың соңғы ырымы
Ол жайлап шешініп, қара костюмін қайтадан щеткамен ұзақ тазартты. Сосын мұқият бүктеп, комодқа салып, жауып қойды. Одан кейін үстелдегі шәкірт дәптерлерінің арасынан Бабкиннің дәптерін тауып алып, баланың әдемі жазуына тесіле қарап отырып қалды.
Айтылмай қалған шындық
Ал осы кезде көрші бөлмеде земство дәрігері оның әйеліне сыбырлап тұр еді: ең әрі кетсе бір апталық ғұмыры қалған адамды түстікке жіберу жөн емес.
Аударған: А. Елшібеков