ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ РУХАНИ БАЙЛЫҒЫ
Ұлт болмысы және салт-дәстүрдің мәні
Әр ұлттың өзіне тән ерекшелігі бар. Оны музыка мәдениетінен, би өнерінен, қолөнерінен және тұрмыс-тіршілігінен байқауға болады. Ән мен күйді тыңдап, биін тамашалап, ою-өрнегі мен зергерлік әшекейін көре отырып, оның қай халыққа тән екенін ажыратуға мүмкіндік туады.
Қандай халықтың болмасын салт-дәстүрлері сол халықтың мінез-құлқын, дүниетанымын, қасиеттерін танытады. Мысалы, қазаққа тән бауырмалдық, ақжарқындық, қонақжайлық басқа жұртта да кездескенімен, әр халықта бұл қасиеттер өзінше қырланып, өз өрнегімен көрінеді.
Негізгі ой
Салт-дәстүр — ұлттың мінезін сақтайтын әрі ұрпақты тәрбиелейтін қоғамдық мектеп. Ол күнделікті өмірдің әр сәтінде тәрбие мен жауапкершілікті қатар ұсынады.
-
Бала тәрбиесіне қатысты дәстүрлер
Туылғаннан азамат болғанға дейін
-
Тұрмыс-салт дәстүрлері
Күнкөріс, кәсіп, үй-жай
-
Әлеуметтік-мәдени дәстүрлер
Қоғамдық қарым-қатынас, мереке
Салт-дәстүрдің негізгі түрлері
1) Бала тәрбиесіне байланысты әдет-ғұрыптар
Бала тәрбиесіне қатысты салт-жоралар нәресте дүниеге келген күннен басталып, есейіп, азамат болғанға дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл дәстүрлердің барлығы баланың денсаулығы, мінезі, ортаға бейімделуі және жауапкершілігі үшін жасалатын тәлім-тәрбие жүйесі ретінде қалыптасқан.
Нәресте кезеңі
Шілдехана, сүйінші, ат қою, бесікке салу, қырқынан шығару
Өсу және әлеуметтену
Тұсау кесу, атқа мінгізу, сүндет той, тіл ашар; ұл мен қызды еңбекке, отбасыға, өмірге бейімдеу
2) Тұрмыс-салт дәстүрлері
Тұрмыс-салт дәстүрлеріне қазақтың киіз үйі, үй жиһаздары, ұлттық киімдер мен тағамдар, сондай-ақ мал бағу, егіншілік, аңшылық, балықшылық, бағбаншылық сияқты кәсіптерге баулу және тәлімгерлік ету үлгілері жатады.
3) Әлеуметтік-мәдени салт-дәстүрлер
Әлеуметтік-мәдени дәстүрлерге қазақ ауылының өмір салты, туыстық қатынас мәдениеті, шешендік сөз өнері, ұлттық музыкалық аспаптар, үйлену мен үй болуға байланысты рәсімдер, қонақ күту, ұлттық мерекелерді өткізу сияқты үлгілер кіреді.
Амандасу: ізет пен ниеттің айғағы
Амандасу салты — қазақ дәстүрлерінің ең ірілерінің бірі. Үлкені мен кішісі кездескенде, ең алдымен сәлемдеседі. Жасы үлкен ер адамдар арасында амандасу көбіне «Ассалаумағалейкүм!» сөзінен басталады. Бұл — ізгі тілек, мағынасы шамамен: «Сізге Алланың нұры жаусын» дегенді білдіреді.
Сәлемнің жауабы
Қарсы адам: «Уағалейкүм ассалам!» деп оң қолын ұсынады. Мағынасы: «Алланың рақымы сізге де жаусын».
Келін сәлемі
Келін ата-енесіне иіліп сәлем салады. Әдетте таңертең және ұзақ уақыт көріспегенде жасалады.
Жас келіннің сәлемін алған ене немесе үлкендер ризашылығын білдіріп: «Өркенің өссін», «Бақытты бол», «Ұл тап», «Көп жаса» сияқты тілектер айтады.
Үйге қонақ кіргенде үй иелері орындарынан тұрып, қол алысып амандасады. Балалардың да тұрып сәлемдесуі — ізеттілік. Егер үйде ақсақал болса, келгендер ақсақалды тұрғызбай, өздері барып амандасады.
Тілек айту — ортақ парыз
«Қуаныш, қайғы мен ас — ат ортақ» деген ұғыммен қазақ жұрты жақынына да, көршісіне де ортақтасып отырған. Біреу қайтыс болса, жиналып «Қазаның арты қайырлы болсын» деп көңіл айтады; нәресте дүниеге келсе «Нәрестенің бауы берік болсын» дейді; ауылға жас келін түссе «Келіннің қадамы құтты болсын» деп тілек білдіреді. Бұл — туыс-туған мен көрші-қолаңның міндетті парызы саналған.
Үлкенді сыйлау, ізет көрсету, қамқорлық жасау — кез келген жастың борышы. Қарт туыстардың хал-жағдайын сұрап арнайы соғу, қара шаңыраққа кіріп амандасу — тәрбиенің көрінісі.
Қонақ күту: кең пейіл дәстүрі
Қазақ дәстүрлерінің көп қыры қонақ күтумен астасып жатады. Қазақ халқы қандай жиын болмасын қонағын шақырып, келген жанды ақжарқын жүзбен қарсы алып, дастарқанын жайып, барын салып сыйлаған.
Төрге шығару әдебі
Амандасқан соң үй иесі келіндері мен қыздарына «төрге көрпеше жайыңдар» деп, қонақты төрге шақырады. «Қонағын сыйлаған — төрге шық дейді» деген мақал осы ұғыммен үндес.
Жолы үлкен, сыйлы қонаққа ерекше ықылас танытып, қой сойып, қазан асып күтеді. Әдетте қақ төрге бас қонақ отырады, қалғандары жасы мен жолына қарай оң-солынан орын алады. Қонақ үстіне қонақ келсе, жасы кіші қонақ жасы үлкенге ығысып орын береді — бұл да қалыптасқан дәстүр.
Шай құю әдебі
Шай құю көбіне жас келіндерге жүктеледі. Кесені ауыстырмай, шашпай-төкпей, баппен құю — сыйластықтың белгісі.
Тәрбиелік мәні
Қонақ күту дәстүрі туыстықты бекітеді, көрші-қолаңның аралас-құраласын арттырады, жас ұрпақты көпшілдікке, мейірімге, үлкенді құрметтеуге баулиды.
Шілдехана және қырқынан шығару
Шілдехана — нәрестенің дүниеге келу құрметіне арналатын салт-дәстүрдің бірі. Алғашында сәбиді үш күнге дейін түрлі жамандықтан қорғап, күзету сияқты ырымдарға байланысты туған. Кейін бұл рәсім сәбидің дүниеге келуін той жасап атап өтетін дәстүрге айналған.
Қазақ ұғымында ұл баланың дүниеге келуі ерекше қуаныш саналған: «Ұл туғанға — күн туған» деген сөз содан қалған. Ұл — әулеттің жалғасы, шаңырақтың иесі деп танылған.
Қырқынан шығару
Туылған ер баланы отыз күн, қыз баланы қырық күн күтіп-баптау дәстүрі бар. Қырқынан шығару рәсімі қырық күн өткен соң жасалады. Бұл міндетті көбіне туыстары ішіндегі беделді үлкен кісі атқарады; ол нәрестеге «бір тоғыз» етіп сыйлық дайындап келеді.
Мал сою, сыбаға және бата
Мал союдың да өзіндік жөн-жобасы бар. Арнайы қонақ шақырып, той жасағанда келетін қонақтың санына қарай мал сойылады. Сыбағаға арналған мал көбіне алыстан келген аса сыйлы адамға арналып сойылған.
Ертеректе малды есіктен кіргізіп, союшы оның мінер жағына бір тізерлеп отырып, екі қолын қойдың мойнына орай ұстап, алақанын жайып қонақтан «әумин» деп бата сұраған. Қонақ бата беруге тиіс болған. Бата — үй иесінің пейіліне разылық білдіру, мал-жанның амандығын тілеу, береке тілеу сияқты мазмұнда айтылады.
Батаның бір үлгісі
Басқа амандық берсін,
Жанға саулық берсін.
Босағаң тең болсын,
Пейілің кең болсын.
Алдыңнан ас кетпесін,
Кетпес байлық, қайтпас ырыс берсін.
Дәулетің тасып жатсын,
Жасың жүзден асып жатсын.