Күндер басын қоя алмай, Шөмішімен қатқан күн

Балаға зар байдың сапары

Ертеде төрт түлігі сай, дәулеті тасып тұрған бір бай болыпты. Бірақ соның бар байлығының сәнін келтіретін перзенті жоқ екен. Бай мен бәйбішесі Құдайдан бала тілеп, үлкен сапарға жиналады: тоғыз нарға тоғыз тоғанақ жүк артып, тоғыз ту бие жетектеп, тоғыз жолдас ертіп, азық-түлік қамдап жолға шығады.

Көп күн жүріп шаршап келе жатқанда, өзен бойынан көк ала түтіні бұрқыраған, қалың елі қайнаған үлкен той көрінеді. Тойдың кімдікі екенін білмек болып жақындай бергенде, алдыларынан бір жас әйел кездеседі. Жөн сұрағанда ол:

Суырылып айтылған осы сөз бай мен бәйбішенің жүрегіне найзадай қадалады. «Балам жоқтығын бетке басты» деп налиды да, жүктің бәрін тарқатып, жолдастарын кері қайтарады. Өздері темір таяқ ұстап, темір етік киіп, қайыршыдай жаяу кетеді. Жылдар бойы әулиеден әулие қоймай сиынып, ақыры ештеңе өнбеген соң, әбден жүдеп, Құдайға өкпелеп елдеріне қайтады.

Жарты моладағы әулие

Жолда келе жатып, күн батқан шақта ескі жарты молаға тап болады. Бай: «Жарты мола түгіл, бүтін моладан да қайыр болмады» деп барғысы келмейді. Бірақ бәйбіше көнбей, молаға беттейді.

Мола көлеңкесінде ақ сәлдесі бар, қарагер ат мінген бір әулие зікір салып тұрған екен. Әйелдің өңі қашып, жүдеп жүргенін көріп, хәлін сұрайды. Бәйбіше перзентке зар екенін, ұзақ жыл тілеумен шаршағанын, үміті үзілгенін айтады.

Әулие ғайып болады. Бірнеше ай, бірнеше күндер өткенде, кемпір-шал өз мекеніне жетіп, күндер өте береді.

Арыстан еті және үш перзенттің дүниеге келуі

Бір күні бәйбіше арыстанның етіне жерік болады. Жастық шағында ауыл сыртындағы Арал тоғай, оның ішіндегі Шабақтоғайда арыстан бар еді деп, дәл соның етін қалайды. Бай мерген екен, ертеңіне ақбоз атқа мініп, қынай белін буып, қылышын асынып жолға шығады.

Шабақтоғайда арыстан жолығады. Екі көзі оқтай жайнап, шабуға ыңғайлана бергенде, бай арыстанды сөзбен алдап: «Маған шаппа, айға шап! Айға шапсаң — мың күндік, маған шапсаң — бір күндік» дейді. Мақтауға масайған арыстан айға ұмтылады да, мойны үзіліп мерт болады.

Бай арыстанды мүшелеп, үйіне әкеледі. Етін тай қазанға асып, бәйбішесіне береді. Тоғыз ай, тоғыз күн өткенде толғақ қысып, көрші-қолаң жиылады. Кемпір бір ұл, екі қыз табады: алдымен Әлібек туады — қолында алты қарыс селебесі бар; артынан Қаныкей мен Тотай дүниеге келеді.

Әлібектің серіктері: Орқызыл, Құбақұс, Қарабүркіт

Әлібек бір күні шешесінен «жақын жерде барар үй бар ма?» деп сұрайды. Шешесі нағашысының үйін айтады. Әлібек ат мінбек болып жылқыға барса, әкесінің малы көптігінен бір жылқы көтере алмайтындай көрінеді де, жаяу кетеді.

Нағашысы келгеніне қуанып, неге жаяу жүргенін сұрағанда, Әлібек ызаланып: «Әкем жылқы жимай, ит жиған екен!» дейді де, мінетін ат сұрайды. Жылқы ішінен бір қызыл құнан көзге түседі. Әлібек соны мініп қайтады. Шешесі құнанға ат қойып: «Орғи-орғи жүгіретін Орқызыл болсын!» деп бата береді.

Кейін Әлібек нағашысынан Құмарлан деген иттің күшігін сұрайды. Бірақ күшікті алу үшін Құмарланға жыр айтып, мақтап-мақтап алуы керек болады. Әлібек мақтаған соң, Құмарлан күшігін беріп жібереді. Шешесі оның атын Құбақұс қояды.

Бұған қоса Әлібек Қарабүркіт атты қыран құс табады. Осы үшеуін баптап, көзінің қарашығындай сақтайды.

Шүліңгірмен шайқас

Бір күні Әлібек үйде жатқанда, ата-анасына дос бір кісі келеді. Ол Әлібектің алты қарыс селебесін сұрайды. Әлібек селебенің қалай жасалғанын айтып, бермейді. Сонда әлгі дос күшігін сұрайды, оны да бермейді. Ашуланған адам құр қол кетеді.

Көп ұзамай Әлібек аңға шығады. Ол олжаға кенеліп ауылына қайтқанда, алдынан шешесі шашын жайып, бетін жыртып шығады: «Сен жоқта Шүліңгір батыр келді. Бір аяқ саумал ішті де, “бүгін Әлібекті өлтіріп, Қаныкей мен Тотайды аламын” деп кетті» дейді.

Тоғай ішінде күн батар шақта қаһарлы Шүліңгір тосып тұрады. Әлібек алдымен бітім сөз айтады: Орқызылын, Қарабүркітін, Құбақұсын, тіпті Қаныкей мен Тотайды да қоса беруге дайын екенін білдіреді. Бірақ Шүліңгір: «Әлібекті өлтірсем, бәрін аламын!» дейді.

Әлібек садаққа жүгінеді. Оғы Шүліңгірдің өңменінен өтіп, ту сыртынан шығады. Әлібек оның сауыт-сайманын, қару-жарағын алады, алты құлаш ала байталын жетектеп ауылына қайтады. Содан бастап Әлібектің мерген, батыр атағы елге жайылады.

Ақбілекке айттыру және ұзақ жол

Жолдастары Әлібекке әйел алғызбақ болады. Әлібек тумай тұрғанда, әкесі көрші бір кедейдің сұлу қызы Ақбілекті ұлыма аламын деп уәде еткен екен. Бірақ бай мен бәйбіше бала тілеп кеткенде, ел көше-қонға тарап, Ақбілектің ауылы да жоғалып кетеді.

Әлібек әкесіне «Ақбілекті қайдан да болса іздеп табам» деп рұқсат сұрайды. Әкесі жолдың қауіпті екенін, арада дария барын айтып тежегенімен, ақыры келіседі. Тоғыз жолдас ертіп, тоғыз жорға жетектеп, жол жүгін артып аттанады.

Жолға шығарда әкесі тағы ақыл айтады: дариядан өтуге «пәленше байдың баласында Қараша ат бар, соны сұрап мін» дейді. Әлібек солай бет алады да, отардағы жылқыға жетеді.

Қараша аттың майы

Отар ішінде екі ақ отау тігіліп, байдың балалары жатыр екен. Әлібек рұқсат сұрап түседі. Екі үйдің ортасындағы кермеде мойны кере құлаш, көзі оттай жайнаған ерекше атқа көзі түседі — бұл Қараша ат екен.

Әлібек жағдайын айтып, дариядан өту үшін Қараша аттың майын сұрайды. Бай баласы бергісі келгенмен, рұқсатсыз қимайды да, жеті күншілік жердегі әкесіне тартады. Әкесі: «Ат аяған жерге қарайды… Ат аяма, бер» деп рұқсат етеді.

Ертеңінде Әлібек Қараша атқа мініп, өз Орқызылын отар иесіне қалдырып, сапарын жалғастырады. Дарияға жеткен соң, жолдастарын бергі бетте қалдырып, өзі дариядан жалғыз өтеді.

Дарияның арғы бетіндегі қауіп: Жекешұнақ

Дариядан өте бергенде, қалың ел мен көк ала түтін көрінеді. Жағада екі шелек ұстаған жас әйел жолығады. Ол Әлібекке танысу сөз айтады. Сұраса, бұл елде қына той, сына той үстінде жау шыққанын, Жекешұнақ дәу батыр елді қырып-жойып, қалмақ батыры Ақбілекті алып кетпек болып жатқанын жеткізеді.

Әлібек Жекешұнақтың үйін сұрап барып кіреді. Дәу батыр өз жанынан орын береді. Сырттай танысып болған соң, «ермек болсын» деп садақ атысуға шақырады. Жекешұнақтың атқан оғын қырық жолдасы әрең суырады. Әлібектің оғын қырық жолдасы суыра алмай, Жекешұнақтың өзі ғана екі саусағымен суырып алады. Осы көрініс Жекешұнақты ойландырып тастайды.

Ақбілектің жар-жары және құтқарылуы

Ел ұйқыға кеткенде, Әлібек Ақбілек отырған ақ отауға жақындайды. Ақбілек келген адамның кім екенін білмей, жар-жар айтып отыр екен. Әлібек жауап қайырып, өзін танытады. Ақбілектің жеңгесі сүйінші сұрап, елді жинайды. Бірақ жұрт Жекешұнақтан қорқып, Әлібек пен Ақбілекті жасырын ұстайды да, түн ішінде дариядан өткізіп жібереді.

Соңғы қуу және жара

Таң ата Жекешұнаққа хабар жетеді. Ашуға булыққан дәу дариядан өтіп, Әлібектің соңынан түседі. Әлібек жаудың қуып келе жатқанын біліп, жолдастарын ілгері жібереді де, өзі тосып қалады.

Жекешұнақ келісімен қаһарлана соқтығады. Әлібек оған: «Жесіріңнен айырылып келген сорлы адамсың. Сондықтан кезекті саған бердім» дейді. Жекешұнақ алғашқы оқты атады — Әлібек аман қалады. Кезек Әлібекке келгенде, ол қақ жүректен тартып, Жекешұнақты аттан өкіре құлатады.

Кешке қарай Әлібек жолдастарына жетеді. Бірақ жарасын елемей жүрген батыр қансырап, ауырып қалады. Бір-екі күн өткен соң бір жерде тоқтағанда, Әлібек талып қалады. Ақбілек зар жылайды, жолдастары да шулап қайғырады. Олар батырды өлдіге санап, көмуге қимай сол жерге қалдырып, көшіп кетеді. Қараша атты көшке тіркеп алады.

Қараша аттың қайтуы

Көшке тіркеліп келе жатқан Қараша ат бір күні қапаланып, шылбырын үзіп кетеді. «Мен неге көшке тіркеліп жүрмін?» дегендей, иесін іздеп, Әлібек жатқан жерге қайта оралады. Батырдың кеудесін иіскеп, мұңаяды.

Сол мезетте арт жағынан бір топ құлан жайылып келеді. Қараша ат жақындағандарын тепкілейді. Құланның бірі мұрттай ұшып түседі. Оның талып жатқаны ма, әлде өлгені ме — белгісіз еді. Оқиға осы тұста үзіледі.