Қазақша рефераттар

Тауасарұлы Қазыбек (1692 - 1776) - Наурызбай батыр әскерінің мыңбасы

Тауасарұлы Қазыбек (1692–1776)

Тауасарұлы Қазыбек — Наурызбай батыр жасағында мыңбасы болған, жоңғар басқыншыларына қарсы күресте қол бастаған батыр әрі білімдар тұлға. Ол Кіші Азияның ірі қалаларында болып, діни және ғылыми білім алған.

Қысқаша дерек

Тегі
Ұлы жүз, Шапырашты тайпасы, Асыл руы, Әжіке атасы
Әкесі
Матайұлы Тауасар би
Қызметі
Мыңбасы, қолбасшы
Мұрасы
«Түп-тұқияннан өзіме шейін»

Балалық шағы және алғашқы білім жолы

Әкесі баласының зеректігін ерте аңғарып, Қазыбекті бес жасында Бұхараға алып барып, медресеге оқуға береді. Жасына қарамастан алғыр болған Қазыбек медресені төрт жылда тәмамдап, елге оралады. Мұнда екі жыл бойы ауыл балаларына дәріс беріп, сауат ашуға көмектеседі.

Білім іздеген ұзақ сапар

Он бір жасында Қазыбек қасына ауылдасы, өзінен бір жас үлкен Өтеғұл байдың баласы Өтегенді ертіп, қайтадан білім іздеп жолға шығады (кейін Сүйінбай мен Жамбыл жырлаған Өтеген батыр). Олар Самарқантта бір жарым жыл болып, Қазы-заде Румидің ұрпағы Хафиз-задеден дәріс алады.

Сапар бағыты

  • Самарқант (1,5 жыл)
  • Шам
  • Бағдат
  • Ыстамбұл
  • Рим
  • Еуропа мен орыс жерінің бір бөлігі

Жалпы сапар уақыты — шамамен сегіз жыл. Қазыбек 1709 жылы елге оралады.

Тіл меңгеруі және кітапханалық ізденіс

Қазыбек үшін Бағдат пен Ыстамбұлда оқып-білгені ерекше пайдалы болады: ол араб және парсы тілдерін едәуір меңгереді. Араб тілін жақсы білудің арқасында Ыстамбұл кітапханасында Әл-Фараби еңбектерімен танысып, Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» және Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» кітаптарын осы жерде оқиды.

Елге оралу, еңбек жазу және заман талабы

Елге келген соң Қазыбек жинаған деректерін жүйелеп, «Иран шешегі» атты кітап жазады. Алайда жаугершілік дәуір ғылымға ден қоюға мүмкіндік бермей, ол амалсыз қаламын найзаға айырбастап, ел қорғау ісіне араласады. Бұдан кейінгі ғұмырының көп бөлігі ел шетінде, жау өтінде өтеді.

Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес

  • Алғаш ірі шайқастардың бірі — Аягөз маңындағы соғыс. Осы жерде Қазыбек Қабанбаймен және Қожаберген жыраумен танысады.

  • Бір жылдан соң ол Сеуан Рабданға Тәуке ханның елшісі болып барады.

  • Елдің «Ақтабан шұбырынды» қасіретіне ұшырауы ерлердің жанына ауыр тиеді: олар бірде босқын жұрттың басын қосып, бірде өкшелей қуған жауға тойтарыс беріп, ат үстінен түспей арпалысады.

Қазыбек осы ауыр күндердің салмағын ел ағаларымен бірге көтеріп, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай батырлар бастаған талай жорыққа қатысып, ерлік көрсетеді. Сол шайқастардың бірінде қырық жерінен найза тиіп, ақыры алған жарақатынан қайтыс болады.

Әдеби мұрасы және еңбегінің құндылығы

Бізге Қазыбек Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» атты бірегей еңбегі жеткен. Бұл шығармада ол өз замандастары туралы мол дерек келтіріп, тәуелсіздік жолында жанын қиған көптеген ерлердің есімін атап, ерлігін тәптіштеп баяндайды. Қазаққа әйгілі тұлғаларды айрықша ілтипатпен суреттеуі — еңбектің басты құндылықтарының бірі.

Дереккөз белгісі

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.