Дәстүрлі авторитарлық режим
Авторитарлық режим және беделдің рөлі
Авторитарлық режимнің әлеуметтік негізі едәуір кең. Оның өзегінде бедел тұрады: бедел — биліктің қалыптасуы мен тұрақтылығы үшін қажетті құрылымдық элемент, әрі биліктің атрибутивтік белгісі. Сондықтан билік жүргізуші субъект өз беделінің сақталуы мен өсуіне үнемі мән береді.
Неге бедел маңызды?
- Бедел биліктің, оның шешімдері мен әрекеттерінің заңдылығын қамтамасыз етеді.
- Билік жүргізу тек зорлық-зомбылық пен мәжбүрлеуге емес, бағынушылардың келісіміне сүйенетін басқаруға да негізделеді.
- Бедел билік иесін қоғамға бағыт-бағдар беретін, ортақ өмірлік әрекеттерді үйлестіретін жетекші күшке айналдырады.
- Билік жеке адамның шамасы келмейтін ерекше құндылықтарды жоспарлап, жүзеге асыру арқылы мойындатуға ие болады.
Осы себептен бедел адамдардың бірлесуінің бастапқы кезеңдерінен-ақ барлық қауымдастықтарда қызмет етіп келеді. Ол биліктің әлеуметтік және моральдық-психологиялық тірегі саналады.
«Авторитет», «авторитаризм», «авторитарлық» — тек түбірлес сөздер ғана емес; олар мемлекеттік биліктің жүзеге асуындағы өзіндік ерекшеліктерді білдіреді.
Авторитаризмнің негізгі белгілері
Элитаға шоғырлану
Билік құрушы элита бөлініп шығып, саяси шешімдер мен ресурстардың негізгі бөлігі соның қолына жинақталады.
Еркіндіктердің шектелуі
Жеке бостандықтар мен саяси бәсекелестік тарылып, азаматтардың саяси процеске қатысу мүмкіндігі азаяды.
Ашық бәсекенің жоқтығы
Билік үшін ашық әрі тең бәсеке қалыптаспайды; тартыстар көбіне элитаның өз ішінде саяси жанжал түрінде жүреді.
Төмен саяси жұмылдыру
Қоғам құрылымданғанымен, саяси жинақылық төмен болып, азаматтардың белсенділігі әдейі шектелуі мүмкін.
Тарихи тәжірибеде авторитарлық режимнің әртүрлі формалары кездеседі. Олардың ерекшеліктері көбіне қауымдастықтың әлеуметтік-мәдени даму деңгейімен айқындалады.
Авторитарлық режимнің негізгі түрлері
Этатистік-идеократтық авторитарлық режим
Бұл режим мемлекет экономикадағы рөлін күшейткенде және қоғамдық сананы манипуляциялау мүмкіндігі артқанда қалыптасады. Белгілі жағдайларда ол тоталитарлық сипатқа ауысуы ықтимал. Тарихи әдебиетте мұндай үрдістер фашистік Германия, КСРО, Қытай, Солтүстік Корея, Куба сияқты мысалдармен жиі байланыстырылып түсіндіріледі.
Ескертпе: берілген мысалдар режим типологиясын сипаттауға қатысты жалпы түсіндірмелік қатар ретінде келтіріледі.
Авторитарлық-бюрократиялық режим
Мұндай режим көбіне саяси дағдарыс кезінде, әсіресе өзгерістерді бастан кешіріп отырған өтпелі қоғамдарда пайда болады. Оның маңызды міндеті — саяси тұрақтылықты сақтау және әлеуметтік дағдарыстың таптық, этникалық немесе әртүрлі әлеуметтік топтардың ашық қақтығысына ұласып кетпеуін бақылау.
Осы мақсатта үстем элита өзін қарсы күштердің «үстінде» ұстап көрсетуге ұмтылады, әлеуметтік демагогияға және кең ауқымды үндеулерге жүгінеді, популистік бағдарламалар ұсынуы мүмкін. Бұқараны тыныштандыру және олардың саяси процеске қатысуын шектеу — режимнің практикалық бағытының бірі.
Негізгі ұран: «Саясатпен айналысудың қажеті жоқ, еңбек ету керек».
Қосымша белгі: белгілі бір лидердің харизмасын қалыптастырып, оның танымалдығын саяси ресурс ретінде пайдалану.
Сонымен қатар үстем партия құруға және қоғамды біріктіретін идеологияны қалыптастыруға деген тенденциялар байқалуы мүмкін.
Дәстүрлі авторитарлық режим
Дәстүрлі авторитарлық режимдер табиғи-тарихи дамудың белгілі бір баспалдағында қалыптасып, көбіне саяси тұйықтық пен оқшаулану жағдайында қызмет етеді. Олардың тұрақтылығы сыртқы ықпалдың төмен болуы және қоғамның жабық сипаты арқылы қамтамасыз етіледі.
Мұндай режимдер әртүрлі негіздермен пайда болып, әртүрлі дәуірлерде өмір сүруі мүмкін. Көптеген патриархалды-феодалдық және феодалдық мемлекеттердің дамуының бастапқы кезеңдеріне осы тип тән болды.
Ерекшеліктері
- Құқықтық мәдениет әлсіз немесе мүлдем қалыптаспаған болуы мүмкін.
- Билік көбіне күшпен алынып, кейін біртіндеп тақтың мұрагерлік жолмен берілуі қалыптасады.
- Салыстырмалы тұрақтылық тән; кей жағдайларда модернизацияға икемделуі мүмкін.