Батыр атағы

Бақтыораз Бейсекбаев (1920—1941)

Жиырма бір жасында Отан үшін жанын қиған жас қаһарман Бақтыораз Бейсекбаевтың есімі ұзақ жылдар бойы кеңінен аталмай келді. Мектеп қабырғасында біз соғыстың алғашқы күндерінде жау танкілерінің легіне ұшағын әдейі бағыттап құлаған Николай Гастеллоның ерлігін жаттап өстік. Алайда жарты ғасыр өткен соң оқиғаның шындығы әлдеқайда күрделірек екені айқындала бастады.

1941 жылғы 26 маусым: әуедегі шешуші сәт

1941 жылдың 26 маусымында Смоленск маңындағы Боровское аэродромынан 42-ші алыстан бомбалаушы әуе дивизиясының 207-ші полкінің ұшақтары қайтадан аспанға көтерілді. Міндет — Минскіден батысқа қарай шамамен 40 шақырым жердегі Радошковичи маңында немістің танк колоннасын талқандауға соққы беру.

Ұшақтар екі топқа бөлініп, оларды капитан Александр Спридонович Маслов пен Николай Францевич Гастелло басқарған экипаждар бастап шықты. Жауға шүйілген топтың алдыңғы қатарында Масловтың экипажы болды. Бомбалау сәтті өткенмен, қарсы жақтың оғы алдыңғы екі экипаждың ұшағын да отқа орады.

Қателік қалай бекіді: куәгер болжамы мен идеологияның салмағы

Оқиғаны көрген өзге экипаж мүшелері танктердің үстіне түсіп өртенген ұшақ Гастеллоныкі болуы мүмкін деп топшылаған. Аға лейтенант Воробьев пен лейтенант Рыбастың сырттай жорамалы негізінде Масловтың экипажы елеусіз қалып, Гастеллоның даңқы кең тарады. Ол Ұлы Отан соғысындағы алғашқы Батыр ретінде танылды.

Бұл нұсқа көп жыл бойы өзгермей, ресми деңгейде бекіп қалды. Мұндай кезде бір рет қабылданған шешімді қайта қарау тек тарихи дәлдік мәселесі ғана емес, тұтас идеологиялық жүйеге әсер ететін мәселе саналатын.

1951 жыл: қабір қазылғанда табылған айғақ

1951 жылы 12 мамырда Беларусь мемлекеттік әскери мұражайының директоры Шучкий Молодечненск облыстық атқару комитеті төрағасына «құпия» белгісімен хат жолдап, Радошковичи маңына құлаған экипаж мүшелерін орталық зиратқа қайта жерлеуді ұсынады. Мақсат — имандылық парызын өтеу, қаһармандықпен қаза тапқандарға лайық ескерткіш орнату еді.

Қайта жерлеу рәсімі кезінде қазылған қабірден Гастеллоның емес, Масловтың мәйіті шыққаны көпшілікті таңғалдырды. Күйген сүйектің қол-аяғы болмағанымен, жанынан көзілдірік, пәтер кілті және Масловқа тиесілі өзге де заттар табылды. Бұған қоса медальон және Маслов экипажының атқыш-радисі, аға сержант Г.И. Реутовтың құжаттары сақталған жеке футляры да анықталған.

Куә болған жұрт ресми орындарға хат жаза бастайды. Алайда Жоғарғы Кеңестің Жарлығымен бекіген Указды бұзу мүмкін емес деген уәж алға тартылды. Шындық белгілі болса да, кеңестік идеологияға нұқсан келмесін деп «жабулы қазан жабулы» күйінде қалдырылғаны айтылады.

Экипаж құрамы және Бақтыораздың ізі

Құжат деректері бойынша аға сержант И. (Г.И.) Реутов 1918 жылы Чкалов облысындағы Кулагино деревнясында туған, 42-ші әуе дивизиясының 207-ші полкінде атқыш-радист болып қызмет еткен және «1941 жылғы 26 маусымда хабар-ошарсыз кеткен» деп тіркелген. Осы дерек экипаждың өзге мүшелерін де нақтылауға көмектесті.

Сол күні ДБ-3Ф бомбалаушы ұшағымен тапсырмаға ұшып, полкке қайта оралмағандардың қатарында капитан Маслов (Мәскеу облысы, Коломенск ауданы), лейтенант Балашов (Горький қаласы) және кіші сержант Бейсекбаев Бахтурас (құжаттарда осылай көрсетілген) болған. Бақтыораздың ұлты қазақ екені, туған жері ретінде Алматы облысы, Іле ауданы аталатыны да ескерілген.

Шындық үшін күрес: жеке табандылықтың үлгісі

Масловтың жесірі Софья Евграфоновнаға күйеуінің ерлікпен қаза тапқаны және экипаж қалдықтары Радошковичи орталығына қайта жерленгені туралы хат келгеннен кейін, ол елеусіз қалған ерінің намысы үшін күреске шығады.

Бұл күреске өмірінің 30 жылын прокуратура тергеушісі болып өткізген Василий Харитонов та араласып, дүниеден өтерінде істі ұлы Эдуардқа аманаттайды. Әскери шені майор, мамандығы инженер Эдуард Харитонов кейін қажетті деректерді жинап, істі қозғауға ықпал ететін тұлғалармен жұмыс жүргізеді.

Кешігіп келген әділдік: марапат пен мойындау

Ерлік жасалған күннен 55 жыл өткен соң Ресей Федерациясы Президентінің пәрменімен Маслов экипажының мүшелеріне «Ресей Батыры» атағы берілді. Бұл жаңалық Қазақстанда да қоғамдық пікір туғызып, мәселенің тарихи әділдік тұрғысынан бағалануына түрткі болды.

Белгілі қаламгер, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты Арғынбай Бекбосын бұл жайды Президент Нұрсұлтан Назарбаевқа жеткізеді. «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған «Ресей батыры — Бақтурас Бесекбаев» атты шағын мақала көпшіліктің назарын аударды. Қазақстанның Ресейдегі төтенше және өкілетті елшісі Тайыр Мансұров та тиісті орындармен хабарласып, батырдың аты-жөні мен туған жерін нақтылауға атсалысқаны айтылады.

Қазақстан Халықтары Ассамблеясының хатшылығы мен Республикалық Ардагерлер кеңесі жауынгерге «Халық қаһарманы» атағын беруге ұсыныс жасайды. Көп ұзамай бұрмаланып келген есімнің дұрыс нұсқасы — Бақтыораз Бейсекбаев екені анықталды. Осы негізде Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 6 мамырдағы Жарлығымен Бақтыораз Бейсекбаевқа «Халық қаһарманы» атағы берілді.

Туған жері нақтыланған сәт: экспедиция және ақиқат

Екі елге ортақ қаһарманның туған жерін анықтап, туыстарын табу үшін «Атамұра» корпорациясы арнайы экспедиция ұйымдастырып, қаржылай қолдау көрсетті. Корпорация президенті Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед пен «Егемен Қазақстан» газетінің қызметкері Мейрамбек Төлепбергеннің табанды ізденісі көптеген деректі нақтылады.

Алғашында батыр Іле ауданында туған деп жаңсақ көрсетілген. Ашаршылық жылдары «Іле көпірі» аталған жердегі жетімханада болғаны рас болғанымен, шын мәнінде оның туған-өскен жері — Алматы облысы, Балқаш ауданының қазіргі «Жиделі» ауылы. Туыстары да сол маңайда тұратыны анықталған.

Естелік пен құрмет

Аты-жөні жарты ғасырдан кейін анықталып, ерлігі айқындалған Бақтыораз Бейсекбаевқа құрмет көрсету ісі жалғасын тапты. «Атамұра» корпорациясы ас беріп, республикалық ақындар айтысын өткізді. Астанада көше аты берілді.

Журналист Мейрамбек Төлепберген батырдың өмірін жан-жақты зерттеп, шағын кітап жазды. Балқаш ауданы еңбеккерлері Бақанаста үлкен ескерткіш орнатып, орта мектепке батырдың атын берді.