Тіл дауыссыздары
Аңдатпа • Кіріспе • Фонетика • Ң дыбысы • Жаттығулар • Қорытынды
Бұл мәтін қазақ тіліндегі ң дыбысының табиғатын, айтылуы мен жазылу ерекшеліктерін, сондай-ақ оны меңгертудің тиімді жолдарын жүйелі түрде ұсынады. Материал ғылыми жоба логикасымен беріліп, теория мен практиканы қатар қамтиды.
Аңдатпа
Ғылыми жоба кіріспеден, негізгі бөлімнің екі тарауынан және қорытындыдан тұрады. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі айқындалып, зерттеу нысаны туралы қысқаша мәлімет беріледі. Сондай-ақ мақсат пен міндеттер нақты көрсетіліп, жұмысты орындауда қолданылған әдіс-тәсілдер аталады.
Негізгі бөлім екі тарауды қамтиды: бірінші тарау — қазақ тілі фонетикасы туралы жалпы түсінік; екінші тарау — қазақ тілі сөздеріндегі ң дыбысының қолданысы. Қорытындыда ң дыбысының айтылуы мен жазылуына қатысты түйінді нәтижелер жасалады.
Жұмыстың құрылымы
- Кіріспе: өзектілік, мақсат-міндет, әдістер, теориялық-практикалық мән.
- I тарау: қазақ тілі фонетикасына жалпы шолу (тарихи даму және қазіргі жүйе).
- II тарау: ң дыбысының қолданылысы, орфоэпиялық/орфографиялық қырлары, мысалдар.
- Қорытынды: негізгі тұжырымдар және практикалық ұсыныстар.
Кіріспе
«Қазақ тілі сөздерінде ң дыбысының қолданысы» тақырыбындағы зерттеу жұмысының өзектілігі — қазақ тілі сабақтарында және сабақтан тыс уақытта ң дыбысы бар сөздердің дұрыс айтылуын, жасалуын, жазылуын меңгерту және оның жалпы қолданыс заңдылықтарын көрсету.
Қазіргі қазақ тіл білімінде көптеген құбылыстар жан-жақты зерттелгенімен, әрі қарай тереңдетуді қажет ететін тұстар бар. Солардың бірі — ң дыбысының орфоэпиялық (айтылым) және орфографиялық (жазылым) ерекшеліктері. Бұл дыбыс бұрыннан қарастырылғанымен, оны оқыту мен қолданымын жүйелеуде әлі де нақтылауды қажет ететін мәселелер кездеседі.
Мақсат пен міндеттер
Негізгі мақсат — ң дыбысының айтылуы мен жазылуына қатысты құбылыстарды анықтап, толық түсініктеме беру және меңгерту жолдарын ұсыну.
- фонетикалық жүйені шолу және негізгі ұғымдарды нақтылау;
- ң дыбысының айтылуы мен жазылу ерекшеліктерін қалыптастыру;
- сауатты әрі көркем жазу дағдыларын жетілдіру;
- көркем мәтіндерден және күнделікті қарым-қатынастан мысал жинап, талдау жасау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы
ң — қазақ тілін әлемдік тілдерден, тіпті туыс түркі тілдерінен де даралап, ұлттық фонетикалық болмысын айқындайтын ерекше дыбыс.
Нысан және дереккөздер
Зерттеу нысаны — қазақ тіліндегі ң дыбысының қолданымдық құбылыстары. Мысалдар балаларға арналған ертегілерден іріктелді: «Ер Төстік», «Қаңбақ шал», «Сыбызғы сыры», «Алдар көсе мен Шығайбай».
Ескертпе (мәтінді редакциялау)
Берілген бастапқы мәтінде «пароним» және «каламбур» туралы абзац тақырыппен (ң дыбысы) тікелей қабыспайды. Бұл блог-постта ол негізгі ойды бұзбау үшін енгізілмеді.
I тарау. Қазақ тілі фонетикасы туралы жалпы түсінік
1.1. Қазақ тілінің тарихи даму жолы
Қазақ тілі — сан ғасырдан бері ата-бабадан мирас болып келе жатқан қастерлі құндылық. Тіл — адамның ойы мен сезімін, идеясы мен дүниетанымын танытатын құрал. Сондықтан тілдің болашағын бағамдау үшін оның өткенін білу маңызды.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесі туралы алғашқы деректер XIX ғасыр еңбектерінде кездеседі. Мәселен, Н. И. Ильминский 1860 жылы Қазанда жарияланған еңбегінде қазақ тіліндегі дыбыстарды жіктеп, дауыстылар мен дауыссыздарды көрсетеді, кей дыбыстардың артикуляциясы мен алмасуы туралы қысқаша мәлімет береді.
Арнаулы ғылыми зерттеу бағыты А. Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов еңбектерінен бастау алады. Кейін кеңестік кезеңде қазақ лингвистикасы жүйелі ғылым ретінде дамып, фонетика саласында әдістер мен ұстанымдар айқындала түсті.
1.2. Қазіргі қазақ тілінің фонетикалық жүйесі
Фонетика — тіл білімінің тілдің дыбыстық жағын зерттейтін саласы. Ол дыбыстарды тек тілдік (функционалдық) қырынан ғана емес, материалдық тұрғыдан да қарастырады: жасалым (артикуляция), айтылым (акустика), естілім (перцепция).
Фонетиканың нысаны — сөйлеу дыбыстары. Сөз дыбыстардан, сөйлем сөздерден құралады, демек тіл дыбыстары — қарым-қатынас негізі.
Дауысты мен дауыссыздың айырмасы
| Дауыстылар | Дауыссыздар |
|---|---|
| ауа кедергісіз, еркін шығады | ауа тосқауыл арқылы өтеді |
| дыбыстау мүшелеріне күш аз түседі | тосқауылдан өту кезінде күш түседі |
| ауа баяу шығады | ауа қарқыны күштірек |
Бұл кесте дауысты мен дауыссыздың негізгі физиологиялық айырмасын қысқаша жинақтайды.
Қазақ тілі дауыссыздары (жиынтық)
Қазақ тіліне тән дауыссыз дыбыстар: б, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ш.
Дауыссыздардың жіктелуі (қысқаша)
Дауыс қатысына қарай
қатаң: к, қ, п, с, т, ш
ұяң: б, г, ғ, д, ж, з
үнді: й, л, р, у; м, н, ң
Айтылу жолына қарай
шұғыл: б, г, ғ, д, к, қ, м, н, ң, п, т
ызың: ж, з, й, л, с, у, ш
діріл: р
Жасалу орнына қарай
ерін: б, м, п, у
тіл: тіл алды, тіл ортасы, тіл арты дыбыстар
Маңызды түйін
Дауыссыздар буын құрауда дауыстылардай еркін емес: олар, әдетте, сөз ішінде тіркесіп келіп, дыбыстық құрылымды қалыптастырады.
II тарау. Ң дыбысының қолданысы
Әр тілдің өзіне ғана тән төл дыбыстары бар. Дыбыстың артикуляциялық, акустикалық және тарихи-генетикалық сипаттамалары тілдің дамуы мен әуезін айқындайды. Қазақ тіліндегі дыбыстардың басым бөлігі ауыз қуысында жасалады; сөйлеудің саздылығы да ұзақ тарихи даму нәтижесі.
Қазақ тіліндегі үндестік заңдары (буын үндестігі, дыбыс үндестігі) сөздің әуезділігін сақтайды. Осы жүйеде ң дыбысы айрықша орын алады.
Ң дыбысының фонетикалық сипаттамасы
Түрі
үнді (мұрын жолды)
Жасалу орны
тіл арты
Айтылу жолы
шұғыл
Қолданыс шектеулері мен байқаулар
- Сөз басында ң дыбысы қолданылмайды.
- Жабық буында ң анық естіледі.
- Оқытуда ұқсас буындарды кезектестіріп айтқызу тиімді.
Айтылымдағы алмасулар (орфоэпия)
Түбір соңындағы н дыбысы к, қ, г, ғ дыбыстарының алдынан келгенде, айтылымда ң-ға айналуы мүмкін. Жазуда бұл өзгеріс әдетте сақталмайды.
| Жазылуы | Айтылымы (жиі) |
|---|---|
| бір күнгі | бір күңгі |
| Аманкүл | Амаңкүл |
| сән қой | сәңқой |
Сондай-ақ н мен қ қатар келген жерде айтылымда н → ң, қ → ғ ауысуы байқалуы мүмкін: Қазан-қап → Қазаңғап, Есен-келді → Есеңгелді.
Фонетикалық жаттығулар
Бұл жаттығулар ң дыбысы бар буындар мен сөздерді дұрыс ажыратып, анық айтуға дағдыландырады. Олар орфографияны сақтауға ғана емес, әдеби тіл нормасымен сөйлеуге де көмектеседі.
1-жаттығу
Төмендегі ң дыбысы бар буындар мен сөздерді дұрыс айтқанға дейін оқы. Қаласаң, таныс әуенге салып айтуға болады.
аң, даң, жаң, заң, ұң, қаң, лаң, маң, оң, паң, раң, саң, таң, шаң, ең, бең, жең, зең, кең, лең, мең, пең, рең, сең, тең, шең, мың, тың
2-жаттығу
Жоғарыдағы сөздерді диктофонға жазып ал да, тыңдап отырып, сол сөздерді жатқа жаз.
3-жаттығу
ң дыбысын дұрыс айта отырып, бір буынды сөздерді оқы да, жазылуын есте сақта.
аң, заң, лаң, маң, оң, паң, таң, шаң, ең, жең, кең, мең, рең, сең, тең, көң, өң, мың, тың
4-жаттығу
ң дыбысын дұрыс айта отырып, көп буынды сөздерді оқы да, жазылуын есте сақта.
аңға, даңғаза, жаңа, жаңбыр, заңдар, ұңғы, қаңғыбас, лаңкес, маңдай, оңқай, паңданба, саңырауқұлақ, таңданба, шаңырақ, еңіреме, жеңесің, зеңбірек, кеңірек, леңгір, меңіреу, реңк, сеңгір, теңбіл, шеңбер, маңай, тыңдарман, мыңдаған, шыңға, оңға, тоңба, мұңайма, сыңай, кеңейт
Қорытынды
Мемлекеттік тілдің ортақ нормалары болуы — сауатты жазу мен дұрыс сөйлеудің негізі. Бұл нормалар тіл білімінің барлық саласына қатысты, ал дыбыс жүйесі — сол нормалардың өзегі.
Зерттеу материалдары ң дыбысының қазақ тіліндегі ерекше қызметін көрсетеді: ол сөз әуезін қалыптастырып, тілдің ұлттық сипатын айқындайды. Сонымен бірге ң дыбысына қатысты орфоэпиялық алмасуларды дұрыс түсіндіру оқушының дұрыс айтуын да, сауатты жазуын да жақсартады.
Қорытындылай келгенде, ң дыбысын жүйелі үйрету — тек бір дыбысты меңгерту емес, әдеби тіл нормасын сақтауға, сөйлеу мәдениетін дамытуға бағытталған маңызды қадам.