Қазақ халқының рухани биіктігі мен біліктілігінің куәсі - бай фольклоры мен жазба әдебиеті

Тараз өңірі Тарихи тұлға Әдеби мұра XIX ғасыр

Тараз өңіріндегі әдеби-тарихи мұра және Сыпатай Әлібекұлы туралы сөз

Қазақ халқының рухани биіктігі мен білімдарлығының айқын куәсі — бай фольклоры мен жазба әдебиеті. Әдебиетіміздің тууы, қалыптасуы мен даму жолдары белгілі өкілдердің шығармашылығын зерттеу арқылы біршама айқындалды. Қоғамдық санаға ілесіп, өз арнасын тапқан ұлттық әдебиетіміз әлемдік деңгейге көтерілген қазынаға айналып келеді.

Соған қарамастан, арнайы ғылыми зерделеуді қажет ететін, назардан тыс қалған мұралар да аз емес. Солардың бірі — Тараз өңіріндегі әдеби әрі тарихи дүниелер. Бұл кеңістікте ел мен жердің бостандығы үшін күрескен, өмірде де, аңызда да ұранға айналған тұлғалардың бірі — әрі батыр, әрі би Сыпатай Әлібекұлы.

Қысқаша дерек

Аты-жөні: Сыпатай Әлібекұлы
Өмір сүрген жылдары: 1782–1867
Тегі: Дулат тайпасы, Ботпай руы
Танымал қыры: Ерлік, шешендік, әділдік, мәмілегерлік

Зерттеу жайы

Кеңестік кезеңдегі біржақты пікірлер Сыпатайдың өмірі мен мұрасын жүйелі зерттеуге мүмкіндік бермеді. Егемендік жылдары ескерткіш, кесене, мерейтойлар өткізілгенімен, арнайы ғылыми еңбектер әлі де толыққанды деңгейде жазылып біткен жоқ.

Рухани мұра және зерттеу өзектілігі

Батырдың көрсеткен ерлігі, шешендігі мен көсемдігі халық жадынан өшкен емес. Бұл жад ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тарих, аңыз, шежіре және әдеби мәтіндер арқылы жетіп отырды. Соңғы жылдары Сыпатай тұлғасы зерттеушілер мен қаламгерлер еңбектерінде жиірек көріне бастады. Атап айтқанда, Ш. Мұртаза, Ә. Жылқышиев, М. Қалдыбаев, Б. Әбілдаұлы, Ж. Дәдебаев, С. Дәуітов, К. Аманкелдиев, М. Қойгелдиев, Б. Әлімханов, О. Қабылов, Р. Жаржанов және өзге де журналист-жазушылар назар аударды.

Әдебиеттегі бейне және бағалау қажеттігі

Жамбыл Жабайұлы Сыпатайды ел тірегі, қайырым иесі ретінде жырлап, оның ерлігі мен жомарттығын ерекше әспеттеген. Бұл — тарихи тұлғаның әдебиеттегі бейнесі ғана емес, қоғамдық сананың да бір көрінісі. Бүгінгі өлшеммен қарағанда, Сыпатайдың күрескерлік қызметіне әдебиет тарихы тұрғысынан кешенді баға беретін уақыт келді.

Есте ұстар жайт

Тарихи тұлға туралы зерттеу — тек өмірбаян түзу емес. Ол дәуірдің саяси құрылымын, аймақтық қатынастарды, құқықтық нормаларды (дала заңы, келісім дәстүрі) және әдеби-ауызша деректерді салыстыра зерделеуді талап етеді.

Сыпатай Әлібекұлы: тұлға болмысы

Әлібекұлы Сыпатай (1782–1867) — Қоқан басқыншыларына қарсы күресте аты шыққан батыр. Ерлігімен ғана емес, шешендігі, әділдігі, ақыл-парасатымен де ел жадында сақталған үлкен бедел иесі.

Шыққан тегі — Дулат тайпасының Ботпай руы. Әкесі Әлібек момын, етік тігіп, өрім өрумен аты шыққан еңбек адамы болған деседі. Ал балалары Андас пен Сыпатай намысқой, өр мінезді болып өседі.

Кескін-келбеті туралы ауызша сипат

Көне көз қариялардың айтуына сүйенген Кенен Әзірбаевтың сипаттамасында Сыпатай батырдың денесі ірі, айбынды, қырау тұрған құлағын қамшысымен қағып түсіретіндей қайратты болғаны айтылады. Бұл деректер оның халық қиялындағы батырлық бейнесін де айқындай түседі.

Екі Сыпатай туралы

Оңтүстік өңірінде «Сыпатай» есімді екі батыр болғаны айтылады: бірі — Ұлы жүздің Шапырашты ішіндегі Есқожа руынан шыққан Саурық батырдың ұлы Сыпатай; екіншісі — Жамбыл облысы, Меркі өңірінде өмір сүрген халық қамқоршысы Сыпатай Әлібекұлы. Бұл айырманы дерек талдағанда нақтылап отыру маңызды.

Ерте танылған бедел

Жасынан-ақ әділдігімен, қамқорлығымен көзге түскен Сыпатайдың аты Ботпайға ғана емес, төрт Дулатқа тегіс тараған. Ел болашағын ойлаған Ысты, Ошақты, Шапырашты, Жалайыр, Сиқым және басқа да рулардың ықпалды адамдары оның төңірегіне топтасқан.

Қоқанға қарсы күрес: ұйымдастырушылық қабілет пен ерлік

XIX ғасырдың басында қоқандықтар Сырдың төменгі ағысынан Ақмешітке дейін, шығысында Жетісуға, сондай-ақ оңтүстік пен солтүстік-шығыстағы қырғыз жерлеріне дейін ықпалын жүргізіп, бекіністерін күшейтті. Елге көрсетілген зорлық-зомбылықты көріп өскен Сыпатайдың басты мұраты — жұртын Қоқан езгісінен азат ету болды.

Ол атқа мініп, қол жинап, елге қырғидай тиіп, салық жинаған Қоқан ханының жасауылдарын қуып шығуға қатысады. Дәл осы тұста Сыпатайдың ұйымдастырушылық қабілеті жарқырап көрініп, ерлік істері арқылы ел құрметіне бөленеді.

Түйін

Мақсат: елді азат ету
Әдіс: қол ұйымдастыру, қорғаныс әрекеті
Нәтиже: халық сенімі мен бедел

Кенесары қозғалысы: қосылу, ажырау және себеп

Арқадан ығысқан Кенесары ханның оңтүстікке келіп, Қоқан мен Хиуа бекіністеріне шабуыл жасағаны жайлы хабар ел ішінде рух көтерді. Осы кезеңде Сыпатай да ел азаматтарын бастап көтеріліске шығып, кейін Кенесарыға барып қосылады әрі сенімді батырларының біріне айналады.

Алайда Кенесары қырғыздарға соғыс ашпақ болғанда, Сыпатай одан бөлініп, өз қолын бастап кетеді. Мұның өзегі — саяси да, адамгершілік те таңдауда еді: Сыпатай өзіне паналық жасаған, қамқорлық көрсеткен қырғыз жұртымен қатынасты бұзуды қаламады әрі бауырлас елге шапқыншылық жасауға ұжданы жібермеді.

Пана болған елге қиянат жасамау қағидасы

Б. Әбілдаұлы келтіретін деректе Андас пен Сыпатай жас күнінде өз елінің жуандары сыйғызбай қуғанда, көрші қырғызға барып паналағаны айтылады. Қырғыздың солто тайпасының манабы Қанай Сыпатайға әкелік қамқорлық танытып, мал, қоныс, шаңырақ, тіпті отбасын құруына жәрдем берген. Осы жақсылықтың өтеуі ретінде Сыпатай қырғызға қарсы қанды қақтығысты қолдамауды жөн көрген.

Тарихи контекст

1847 жылғы оқиғалар нәтижесінде Кенесары тобы қырғыз жағынан соққы алып, Тоқмақ маңындағы Алмалы шатқалында жеңіліске ұшырағаны жөнінде деректер бар. Бұл кезең өңірлік қатынастардың қаншалық күрделі болғанын көрсетеді.

Қырғыз-қазақ бітімі: Сусамыр жайлауындағы мәміле

Қыдырбек Аманкелдиевтің баспасөздегі жазбасында сақталған бір хикаяда Сыпатайдың 16–17 жас шамасында-ақ дау-дамайды тоқтатуға ұмтылғаны айтылады. Сусамыр жайлауын қырғыз бен қазақ жаз бойы қатар жайлағанымен, кейін қырғыз атқамінерлері қазақтарды шетқақпайлап, жерге талас күшейеді. Соның салдарынан екі ел арасындағы татулыққа сызат түсе бастайды.

Осыны естіген Сыпатай ағасы Андасты ертіп, Орманханның өзімен сөйлесуге барады. Ордада ол екі елдің түбі бір, қонысы ортақ, суы мен тауы ортақ екенін дәлелді сөзбен алға тартып, жаулық емес, бірлік керек екенін айтады.

Сыпатайдың сөз үлгісінен (ықшамдалған үзінді)

«Сусамырды қатар жайлаған еншісі бірге егіз ел — қырғыз бен қазақтың түбі бір туыс екенін ұмытпайық. От пен су, ауа ортақ; жақсыға бірге сүйініп, жаманға бірге күйінгенбіз. Қашаннан ортақ мекенді бөле-жарып иемденсек, берекеміз қашады…»

Дерек бойынша Орманхан бұл сөзге тоқтап, Сусамырдың екі елге ортақ жайлау екенін жариялап, татулықты бекітуге ниет танытқан.

1806 жылғы келісім және даладағы тәртіп

Деректерде Сыпатайдың қырғыздың бас батыры Тілеубердіұлы Қанаймен бітім жүргізіп, ру шабысы мен барымтаны тоқтатуға ықпал еткені айтылады. 1806 жылы Қарабалтадан басталып, Таластың төменгі сағасына, оңтүстік Түркістанға дейін созылған аумақты төрт Дулаттың еншісі ретінде айқындаған келісім жасалғаны көрсетіледі.

Келісім шарттың мазмұны бойынша қазақ-қырғыз бір-біріне барымтаға, ұрлыққа, адам өліміне апаратын шапқыншылыққа бармауы керек болған. Шарт бұзылса — Ресей заңы бойынша жазалау, ал өтініш-шағымдарды дала заңы бойынша шешу жөнінде уағда айтылған. Құжатқа бірнеше беделді адамдармен бірге Сыпатай Әлібекұлының да қол қойғаны аталады.

Ресейге қосылу мәселесі: тарихи таңдау және салдары

Кенесары көтерілісі жеңілгеннен кейін Сыпатай елді Қоқан езгісінен құтқарудың жалғыз жолы ретінде Ресей қарамағына өз еркімен енуді қарастырғаны айтылады. Ол патша Александр II-ге хат жазып, Ұлы жүз қазақтары мен қырғыз халқын Ресейдің қарамағына алуды өтінген.

1863 жылы Верныйдағы полковник Черняевқа Қоқанға қарсы жорыққа дайындалу туралы бұйрық беріліп, сол жылы 3 мамырда Қордайдың батысындағы Құрғақсазда құрылтай жиналысы өткені көрсетіледі. Жиынға Сыпатай батырға ерген Ұлы жүздің беделді адамдары, сондай-ақ қырғыз Шәбден Жантаев пен Бәйтік Қанаев қатысқан.

Құрғақсаздағы сөз және ортақ қимыл

Деректе Сыпатай батыр Қоқан билігінің қазақ пен қырғызды қорлап, қанап отырғанын айтып, Ресейге қосылудың мәні мен қажеттігін түсіндіргені баяндалады. Кеңестен соң Ресейге қосу туралы актіге қол қойылып, орыс әскерімен бірлесіп Қоқанға қарсы қимыл жоспары бекітіледі.

1863–1865 жылдар: азат ету жорықтары туралы дерек

Жоспар бойынша Сыпатай ұлы Бірімқұл бастаған 200 атты жігітті орыс әскеріне қосқаны айтылады. Құдайберген Баетұлы мың жігітпен түйе керуенін ұйымдастырып, қару-жарақ тасымалына көмектескені көрсетіледі. Нәтижесінде 1863 жылы Пішпек, Меркі; 1864 жылы Әулиеата; кейін Шымкент және 1865 жылы Ташкент қалалары қоқандық ықпалдан босатылды деген мәлімет беріледі.

Жеке тағдырдағы қатер

1860 жылы Қоқан ханы Хұдиярхан Верныйға қарсы 20 мың әскер дайындағанда, Сыпатай бұл іске қосылудан бас тартып, Балқаш жағасына қарай көшкені айтылады. Кейін қайтып келгенінде ұсталып, зынданға қамалғаны және ел ішіндегі толқу күшейген соң босатылғаны жөнінде дерек келтіріледі.

Сыпатайдың өмір өлшемі

Сыпатай сексен бес жыл ғұмыр кешіп, саналы алпыс жылға жуық уақытын күрес пен тартысқа арнаған тұлға ретінде суреттеледі: жаугершілікте — ер, бейбіт күнде — мәмілегер, ел ішінде — әділ би.

Әулет, ұрпақ және елмен байланыс

Деректер Сыпатайдың бес әйел алғанын, балаларын әр рудың белгілі адамдарымен құдандалы еткенін баяндайды. Бұл — сол дәуірдегі саяси-әлеуметтік тұрақтылық пен одақтастықты сақтаудың да бір тетігі болған.

Балалары туралы (деректегі тізім бойынша)

Әуес (шақшам)

Ноғай (ұл), Сейдім, Әйкүл (қыздар)
Жуанбілек (жаныс)

Тоқтағұл (ұл)
Жекей (жаныс)

Айтқұл, Ораз, Пірімқұл (ұлдар)
Қалбике (жалайыр)

Тоқпамбет (ұл)
Еренсіз (қырғыз)

Қомсабақ

Деректе Тоқпамбет, Пірімқұл, Қомсабақ өз тұсында айтулы батыр болғаны да аталады.

Құдандалық және аймақаралық қатынас

Сыпатай ұрпағын белгілі адамдардың әулеттерімен құдандалы еткені, қазақтармен қатар қырғыздармен де қыз алысып, қыз беріскені айтылады. Бұл байланыстардың бір қыры — ел ішіндегі бітімді бекіту, екінші қыры — сыртқы қысымға қарсы ортақ мүддені нығайту.

Дерекке ескерту

Бұл бөлімдегі мәліметтер мәтіндегі ауызша-тарихи деректер тізбегіне сүйенеді. Ғылыми айналымда нақтылау үшін шежіре нұсқалары, архив құжаттары және жергілікті тарих материалдарымен салыстыру қажет.

Елдік еңбек: отырықшылық, егіншілік, мәдениет

Сыпатайдың қызметі тек соғыспен шектелмейді. Деректер оны Оңтүстік өңіріндегі қазақ халқын отырықшылыққа, егіншілікке, мәдениетке бейімдеуге ықпал еткен тұлғалардың бірі ретінде көрсетеді.

Тескентоған: ортақ іске ұйытқы болу

Ботпай елінің аңызына айналған игілікті істің бірі ретінде қазіргі Қызыл Ту ауылы тұсында Тескентоған салдыруға жұртшылықты ұйымдастырып, басшылық жасағаны айтылады. Меркі өзенінен бұрылып жасалған бұл тоғанның игілігі күні бүгінге дейін сақталғаны жөнінде дерек келтіріледі.

Қорытынды ой

Сыпатай Әлібекұлы — күрескерлік пен мәмілегерлікті, батырлық пен билікті, жеке ерлік пен қоғамдық пайданы тоғыстырған тарихи тұлға. Оның мұрасын зерделеу Тараз өңірінің ғана емес, тұтас ұлттық тарих пен әдеби жадтың маңызды қабатын терең түсінуге жол ашады.

Санат

KZ портал: Қазақша рефераттар жинағы

Осы мәтін редакциялық өңдеуден өтті: орфография, тыныс белгілері, сөйлем құрылысы түзетілді.

Жоғарыға қайту